مباحث روش تدریس ، مجموعاً دارای نکاتی اساسی در زمینه کلاس‌داری و آداب تدریس حفظ قرآن می‌باشد. این بخش در واقع یک جمع‌بندی از مباحث روش تدریس را داراست که امید است برای اساتید و مربیان جلسات حفظ مفید واقع شود. از آنجا که هنوز در کشور ما کلاس‌های قرآن دارای برنامه‌های منسجمی نیستند ومدارس قرآن در شهرها و روستاها تأسیس نشده‌اند تا نظم و برنامه‌ای منسجم و قانونمند را به جلسات قرآن بدهند، لذا ابتدا به تقسیم‌بندی کلاس می‌پردازیم. کلاس‌ها را به دو طریق می‌توان تقسیم نمود:
۱. بر اساس آشنایی فرد با روخوانی قرآن و عدم آشنایی او دو کلاس در دو سطح تشکیل می‌شود. افرادی که مسلط بر روخوانی قرآن نیستند، در یک کلاس سازماندهی شده و آنان که روخوانی را می‌دانند در کلاس دیگر. سن، در این تقسیم‌بندی اهمیتی ندارد و در یک کلاس ممکن است از کودک هفت ساله تا افراد سی یا چهل ساله حضور یابند. فقط روش تدریس در این دو سطح کلاس متفاوت است.
۲. بر اساس گروههای سنی، افراد ثبت‌نام شده را به سه کلاس مجزا تقسیم می‌کنیم.
الف: گروه سنی ۶ تا ۹ سال
ب: گروه سنی ۱۰ تا ۱۳ سال
ج: گروه سنی ۱۴ سال به بالا
البته در صورت امکان، تقسیم همین گروه به زیر هجده سال و بالای هجده سال در موفقیت بیشتر کلاس تأثیر دارد. در اینجا یک گروه سنی نام برده نشد و آن کودکان زیر شش سال می‌باشند. این به دلیل آن است که روش تدریس برای این عده به صورت اساسی با سایر گروه‌های سنی تفاوت دارد. ۱

وجود عوامل خاص از جمله:

۱. سن کم

۲. عواطف خاص

۳. دلبستگی شدید به خانواده

۴. آشنا نبودن با حروف الفبا

۵. روش خاص آموزش، می‌طلبد که کتابی جداگانه در مورد روان‌شناسی تربیتی و آداب آموزش حفظ و ایجاد علاقه به قرآن در این سن نوشته شود که امکان بحث آن در اینجا نیست، فقط در بخش تذکرات به والدین به آن اشاره‌ای خواهیم کرد.
در هر صورت، استاد حفظ با توجه به امکانات و افراد داوطلب حضور در کلاس حفظ یکی از ۲ تقسیم‌بندی فوق را رعایت می‌کند. بدیهی است تقسیم‌بندی دوم از لحاظ علمی و نتایج کارآیی بیشتری دارد. اما برای تدریس، روش تدریس طبق گروه‌بندی‌های فوق به دو طریق و در دو سطح انجام می‌پذیرد.
۱. افرادی که روخوانی قرآن را مسلط نیستند و گروه الف نیز به همین صورت آموزش می‌بینند چرا که این گروه سنی با توجه به برنامه آموزش قرآن مدارس چندان با روخوانی قرآن آشنا نیستند.
۲. افرادی که با روخوانی قرآن آشنا هستند و گروه‌های ب و ج نیز به همین صورت آموزش خواهند دید. توجه داشته باشید که گروه‌بندی علاقه‌مندان به حفظ به سه گروه سنی (الف و ب و ج) به خاطر آن است که فرد با افرادی که هم‌سن او یا نزدیک به سن او هستند در یک کلاس حضور دارد و حس رقابت، تلقین‌پذیری و پیشرفت مساوی در حفظ بر روی او تأثیر خواهد گذاشت. حضور یک کودک با یک نوجوان در یک کلاس مسلماً باعث نخواهد شد که هر دو چندان پیشرفتی داشته باشند، زیرا فواید فوق در چنین کلاسی وجود ندارد. علاوه بر آن که هر گروه سنی توجه خاصی را به خود می‌طلبد و روحیات خاص خود را دارند، چنان که این مسئله در کتاب‌های روان‌شناسی تربیتی بیان شده است. اما برای تدریس، شما با دو سطح آموزشی روبرو هستید که گذشت هر یک از سطوح برنامه خاصی را برای آموزش می‌طلبند به این صورت:
سطح یک: چون با روخوانی آشنایی چندانی ندارند ، (۱)
اما در هر حال الفبا را می‌شناسند، حفظ کردن را در کلاس انجام می‌دهند، یعنی مراحل حفظ اعم از روخوانی اولیه و تکرارها در کلاس صورت می‌گیرد، و این استاد جلسه است که هر آیه یا جمله را بر روی تخته می‌نویسد و کلمه به کلمه تکرار می‌کند و از قرآن‌آموزان نیز می‌خواهد که آن را تکرار کنند. بعد از تکرار هر کلمه، استاد کلمة بعد را تکرار کرده و در کل کلمات را به هم متصل نموده چند بار تکرار می‌کند و از اعضای کلاس می‌خواهد تا آنان نیز تکرار کنند، پس از آن‌که مطمئن شد آنها آیه یا جمله را حفظ شده‌اند، تخته را پاک می‌کند و از قرآن‌پژوهان می‌خواند که چند بار جمله یا آیه مذکور را تکرار کنند و به همین صورت سایر آیات و جملات نوشته و تکرار شده با جملات و آیات قبل متصل شده و با هم تکرار می‌شوند تا اعضای جلسه تمام آنها را حفظ کنند. البته باید از قرآن‌آموز خواسته شود که در منزل نیز همین آیات را تکرار کند و فقط تکیه به کلاس نداشته باشد. سپس استاد درس جلسات قبل را نیز از یک‌یک افراد سؤال کند.
سطح دو: در این سطح نباید حفظ در کلاس انجام شود. به اعضای این کلاس باید چگونه حفظ کردن را یاد داد تا در منزل به حفظ بپردازند و در جلسه به تحویل آن به استاد، بپردازند. در این کلاس فقط محفوظات شاگردان تحویل گرفته شده، اشکالات آنها رفع می‌شود و استاد تجربیات خود را در زمینه‌های مختلف حفظ به شاگردان منتقل می‌کند. (۲)

در ادامه نظر مربیان و اساتید حفظ را به نکات زیر جلب می‌کنیم:
۱. کلاس حفظ بلکه هر کلاس آموزشی احتیاج به طرح درس دارد، یعنی استاد یا مربی باید طبق یک برنامة مشخص و مدون در کلاس حضور یابد، مقدار تدریس حفظ در هر جلسه، نکاتی که در زمینة معانی آیات باید تذکر داده شود، مقدار تحویل محفوظات از هر فرد در هر جلسه و سایر مطالبی که نیاز است در کلاس مطرح شود باید طبق یک برنامة مشخص تدوین شده باشد.
۲. در کلاس حفظ افراد مختلف با تفاوت‌هایی در یادگیری حضور دارند. روشن است که همة اعضای کلاس در یک سطح از یادگیری و حفظ نیستند و استعدادها مختلف است. این ممکن است یک مسئلة بغرنج برای استاد باشد، با این حال همین تفاوت‌ها متغیرهایی هستند که استاد باید در هنگام تهیه طرح درس خود آنها را به حساب بیاورد.
۳. ممکن است شما احساس کنید، شخصی از اعضای کلاس کم‌کاری کرده و علاقه به حفظ کردن ندارد. این وظیفة استاد است که از او دلجویی کرده و علت کم‌کاری‌اش را بیابد و به او در حل مشکلش یاری رساند.
۴. ایجاد علاقة مضاعف در قرآن‌پژوهان برای حفظ و دادن انگیزة صحیح به آنها بر عهدة استاد جلسه است. بیان فواید حفظ، توصیف شرح حال حفاظ موفق و ... از جملة راهکارهاست. نکتة فوق، بویژه برای کودکان و نوجوانان حایز اهمیت است، چرا که تا قبل از سن نوجوانی آینده برای فرد چندان مفهومی ندارد و او ممکن است چندان به جایگاه حفظ پی نبرده باشد. پس استفاده از انگیزه‌های آنی‌تر و تشویقات لفظی و اعطای جوایز می‌تواند به ایجاد علاقه و دلگرمی در کودک و نوجوان کمک فراوان بکند. تشویق هرچند به صورت لفظی در همة افراد مؤثر است و تنبیه هرچند به صورت لفظی معمولاً تأثیر منفی در یادگیری دارد. پس استفادة صحیح و به‌جا از تشویقات محرک قرآن‌پژوهان به سوی حفظ بهتر است. فراموش نکنیم که کودکان و نوجوانان بعدها می‌توانند به انگیزه‌های حقیقی رهنمون شوند و ما می‌توانیم مقدمة آن را فراهم سازیم.
۵. حفظ را باید با مقدار کم و از جزء سی در هر سطح از آموزش شروع کرد، بنابر تجربه این روش نتایج بهتری را عاید کلاس و قرآن‌پژوه می‌کند.
۶. اعضای جلسه حفظ باید با هم، در زمینه حفظ پیشرفت کنند. وجود حفاظ ۱ جزء، ۳ جزء، ۵ جزء و ... در یک کلاس واحد باعث کندی کار حفظ، از بین بردن حس رقابت، خستگی اعضا و ... می‌شود، لذا استاد طبق طرح درس خود به مقدار مشخص و همگام با تمام حفاظ کلاس باید جلسه حفظ را به پیش ببرد.
۷. استعدادهای درخشان و افرادی که توان حفظ بالایی دارند را می‌توان در کلاس دیگری سازماندهی نمود تا از توانایی‌های آنها بهرة کافی برده شود.
۸. اگر قرآن‌پژوهان با لحن عربی آشنایی ندارند آموزش آن به اعضای جلسه بسیار مناسب است. البته آنها باید تجوید را هر چند در حد مقدماتی فرا گرفته باشند و اگر حس کردید اعضای جلسه عمدتاً به تجوید آگاهی ندارند آموزش آنها تحت یک کلاس مجزا لازم است.
۹. مفاهیم قرآنی حتی‌المقدور به قرآن‌پژوهان آموزش داده شود. اثر حفظ با درک مفهوم را قبلاً بیان کردیم، این آموزش می‌تواند به عنوان سؤال و معما در کلاس مطرح شود.
۱۰. این اندیشه که حفظ کردن قرآن کاری مشکل است باید از ذهن قرآن‌پژوهان محو شود. شما باید با تذکرات متناوب این مطلب را به آنها تلقین کنید که حفظ کاری آسان است و آنان حتماً قادر به حفظ قرآن بلکه سایر کتب دینی (نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیه و ...) هستند، فقط باید توانایی‌های خود را باور کنند.
۱۱. استاد جلسه حفظ باید ملجأ و تکیه‌گاه قرآن‌پژوهان باشد. ایجاد جوّی صمیمی در کلاس باعث می‌شود تا در صورت برخورد شاگرد با مشکلی در زمینه حفظ آن را با استاد در میان گذاشته و در رفع آن بکوشد و این مشکل به ترک کلاس توسط شاگرد نینجامد.
۱۲. در احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام روایات زیادی پیرامون مقام قرآن و جایگاه حفاظ و آموزش قرآن وجود دارد. در هر جلسه بیان یک حدیث در این زمینه علاوه بر ایجاد انگیزه در حفاظ باعث ایجاد بینشی جدید در زمینة قرآن و حفظ آن برای او می‌شود.
۱۳. ارزشیابی منظم، از عوامل توفیق یک کلاس حفظ می‌باشد. استاد باید به‌طور منظم در هر جلسه به ارزشیابی کلاس پرداخته و بداند که هر کدام از قرآن‌آموزان تا چه حد پیشرفت داشته و بر محفوظات خود مسلط هستند، افراد پرکار را تحسین و تشویق نموده و افراد کم‌کار را از علت کم‌کاری جویا شود نه آن‌که آنها را در جمع مورد عتاب و تحقیر قرار دهد، که تأثیر منفی این عمل روح قرآن‌آموز را به شدت آزرده کرده و ممکن است از شما به عنوان شخصی که منتسب به قرآن و معلم و یاددهندة آن هستید، ناراحت گردد. حتی علت‌یابی از کم‌کاری و تسامح او را در صورت امکان در خارج کلاس جویا شوید.

۱۴. اصل آموزش و پرورش در انسان‌ها احترام به شخصیت و تکریم و بزرگداشت آنهاست. خداوند که خود معلم انسان است الذی علَّم بالقلم بلکه معلم قرآن است علَّم بالقرآن بنا را بر تکریم و کرامت آدمی نهاد ولقد کرّمنا بنی‌آدم ، با بزرگداشت مقام انسان است که او به عند ملیکٍ مقتدر می‌رسد. توجه به این مطلب در کلاسداری جلسات قران می‌تواند در جذب، نگهداری، موفقیت و ترقی قرآن‌آموزان بسیار حایز اهمیت باشد.


....................................
پاورقی:
۱- . یکی از معضلات جلسات حفظ آن است که فرد قبل از آشنایی با روخوانی صحیح قرآن به حفظ رو می‌آورد که هم برای خود و هم کلاس آموزشی مشکل‌زاست. بسیار مناسب است که قبل از شروع حفظ یک دوره آموزش روخوانی و روانخوانی برای این گروه برپا شود و بعد به آنها حفظ قرآن را آموزش دهند. اما از آنجا که به خاطر کمبود امکانات و ... در بسیاری مراکز چنین طرحی قابل اجرا نیست، ما این قسمت از روش حفظ را بیان کرده و آن را تحت سطح خاصی آورده‌ایم.
۲- . مباحث تکمیلی روش تدریس را همان‌طور که گفته شد در متن مصاحبه‌ها، خصوصاً مصاحبه استاد حاج‌ابوالقاسمی بخوانید. مطالب فوق جمع‌بندی و گذری به نکات کلاسداری و روش حفظ است.

...................................
پاورقی :
۱. به همین دلیل مراکزی خاص جهت آموزش این گروه سنی در کشور به وجود آمده که متأسفانه تعداد آنها نیز بسیار معدود است، از جمله مؤسسه جامعة القرآن قم زیر نظر استاد طباطبایی که مرکز تخصصی آموزش حفظ می‌باشد قسمتی از فعالیت خود را به آموزش این گروه اختصاص داده که به حق می‌توان گفت در کار خود نیز موفق بوده است. به امید روزی که چنین مراکزی با تأسیس مدارس قرآن در کشور توسعه یافته و در اقصی‌نقاط ایران به کار آموزش قرآن بپردازند.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید