مقدمات، وسایل و شرایط حفظ قرآن کریم

مقدمات حفظ قرآن
۱. در روزهای آغازین حفظ قرآن، با مشکلات و دشواریهای گونه گونی روبه رو هستید: هنوز با شرایط و شیوه حفظ قرآن و لحن و آهنگ عربی آن اُنس نگرفته و به آن عادت نکرده اید؛ هنوز با نظم و انضباط حاکم بر آن، خو نگرفته و هماهنگ نشده اید؛ هنوز با کلمات و واژه های قرآن و روش ترتیل در حفظ قرآن آشنا و مأنوس نشده اید؛ هنوز از محل وَقف و درنگ بر آیات آگاه نگشته اید؛ هنوز قواعد تجوید قرآن را، بر آیات، تطبیق نداده اید و.... بنابراین، باید آن قدر حوصله و پشتکار و تمرین داشته باشید تا بر این مشکلات و دشواریها چیره شوید و هیچ گاه ناامیدی و دلسردی را به خود راه ندهید و بر ادامه این راه، صبور باشید. آن گاه خواهید دید هر مقدار که این کار را ادامه می دهید و به حفظ قرآن عادت می کنید و با روش آن آشنا و مأنوس می گردید و تحت تأثیر نورانیت و معنویت قرآن نیز قرار می گیرید، مشکلات و دشواریهای شما در حفظ قرآن، حتی تکرار آیات برای حفظ شدن و مرور محفوظات قرآنی برای فراموش نشدن، روز به روز و به مراتب، کم و کم و کمتر می شود.

روندگان طریقت ره بلا سپرند     رفیق عشق چه غم دارد از نشیب و فراز
ناز پرورده تَنَعُّم نَبَرد راه به دوست     عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد

حافظ

۲. سعی کنید پیش از شروع حفظ قرآن، کتابها و نوشته هایی را که در زمینه «روش حفظ قرآن» نگاشته شده است، نیز مطالعه نمایید و از نکته های نو و سودمند آنها بهره مند شوید؛ زیرا هر گُلی یک بویی دارد.

۳. پیش از آغاز حفظ قرآن، از روشهای حفظ قرآن با وسائل سمعی و بصری، مانند سی دی های رایانه ای، نیز آگاه شوید و نکات سودمند آنها را یاد بگیرید و به کار بندید.

۴. پیش از شروع حفظ قرآن، با حافظان قرآن نیز «مشورت» نمایید و از روشها و تجربیات و نکات سودمند آنان بهره مند شوید؛ زیرا برخی از روشها و تجربه ها و نکته های حفظ قرآن، در کتابها و نوارها و مانند آن دیده نمی شوند و شما می توانید فقط از راه «مشورت»، به همه آنها دست یابید.

۵. نخست نام سوره موردنظر برای حفظ را به شکل صحیح آن یاد بگیرید و حفظ کنید. مثلاً توجه داشته باشید که نام سوره های «فاتِحَة»، «بَقَرَة»، «آل عِمران»، «مائِدَة»، «تَوبَة»، «یونُس»، «یوسُف»، «حِجر»، «إِسراء»، «قَصَص»، «شُوری»، «حُجُرات»، «مُجادِلَة»، «مُمتَحِنَة»، «جُمُعَة»، «غاشِیَة»، «لَیل»، «زَلزَلَة»، «قارِعَة»، «هُمَزَة»، «قُرَیش» و «کَوثَر» را به شکل غلط و مانند «فاتِحِة»، «بَقَرِة»، «آل عُمران»، «مائِدِة»، «تُوْبِة»، «یونِس»، «یوسِف»، «حَجر»، «أَسراء»، «قِصَص»، «شَوری»، «حُجَرات»، «مُجادَلَة»، «مُمتَحَنَة»، «جُمْعِة»، «غاشِیِة»، «لِیل»، «زِلزِلِة»، «قارِعِة»، «هُمَزِة»، «قُرِیش» و «کُوثَر» حفظ ننمایید.

البته کار خوب دیگری که می توانید انجام بدهید این است که نامهای ۱۱۴ سوره قرآن را به ۲۲ قسمت ۵ تایی و یک قسمت ۴ تایی تقسیم کنید و نام سوره ها را ۵ تا ـ ۵ تا، غیر از قسمت آخر که ۴ سوره ای است، یاد بگیرید و حفظ نمایید. به طور مثال، نام ۵ سوره اول قرآن عبارتند از: حَمد؛ بَقَرَة؛ آل عِمران؛ نِساء؛ مائِدَة.

۶. نام برخی از سوره ها از «حروف مُقَطَّعه» تشکیل شده است و باید آنها را طبق قاعده خواندن «حروف مقطّعه» و جداجدا و با اسمهای مخصوص خودشان بخوانید. مثلاً باید سوره (صآ) را به صورت (صآد)، و سوره (قآ) را به صورت (قآف)، سوره (طه) را به صورت (طاها)، و سوره (یسآ) را به صورت (یاسیآن) بخوانید و حفظ نمایید.

۷. بکوشید از همان آغاز، معنی نامِ سوره ها را یاد بگیرید و حفظ کنید. به طور مثال، نام سوره «نَحل» به معنی «زنبور»، نام سوره «نَمل» به معنی «مورچه» و نام سوره «لَیل» به معنی «شب» است.

۸. اگر برخی از سوره ها دارای دو یا چند نام هستند، همه نامهای آن سوره را یاد بگیرید و حفظ نمایید. مثلاً سوره هفدهم قرآن دارای دو نام «إِسراء» و «بَنی إِسرائیل»، و سوره چهلم قرآن دارای دو نام «غافِر» و «مُؤمِن»، و سوره چهل و یکم قرآن دارای دو نام «فُصِّلَت» و «سَجدَة»، و سوره هفتاد و ششم قرآن دارای دو نام «إِنسان» و «دَهر»، و سوره نود و چهارم قرآن دارای دو نام «شَرح» و «اِنشِراح»، و سوره نود و نهم قرآن دارای دو نام «زَلزَلَة» و «زِلزال» و سوره صد و یازدهم قرآن دارای سه نام «مَسَد» و «تَبَّت» و «لَهَب» است.

۹. شایسته است بدانید که نام هر سوره ای از قرآن، از کدام آیه آن سوره و یا جز آن برگرفته شده است. مثلاً نام سوره «فَلَق» از آیه اول آن سوره، یعنی «قُل أَعوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» و نام سوره «عَلَق» از آیه دوم آن سوره، یعنی «خَلَقَ الاِْنسانَ مِن عَلَقٍ» و نام سوره «ماعون» از آیه آخر آن سوره، یعنی «ویَمنَعونَ الْماعونَ» برگرفته شده است.

۱۰. شایسته است پیش از حفظ هر سوره از قرآن، ترتیب و یا همان شماره سوره را حفظ کنید. مثلاً سوره «فاتِحَة»، سوره اول قرآن و سوره «حَدید»، سوره پنجاه و هفتم قرآن و سوره «ناس»، سوره صد و چهاردهم قرآن است. گفتنی است که ترتیب و شماره هر سوره از قرآن، در آغاز همان سوره و یا در فهرست نام سوره ها که معمولاً در پایان قرآنها آورده می شود، ذکر شده است.

۱۱. خوب است پیش از حفظ هر سوره از قرآن، تعداد آیات آن سوره را نیز حفظ نمایید. به طور نمونه، سوره «فاتِحَة» دارای ۷ آیه، و سوره «حَدید» دارای ۲۹ آیه، و سوره «ناس» دارای ۶ آیه است. شایان گفتن است که تعداد آیات هر سوره، معمولاً، در آغاز همان سوره آورده شده است. و یا می توانید آیه آخر هر سوره را پیدا کنید و شماره آن را که نشان دهنده تعداد آیات آن سوره است، حفظ نمایید.

۱۲. شایسته است بدانید که هر سوره و آیه ای از قرآن، در جزء چندم قرآن است. به طور نمونه، سوره «بَقَرَة» و آیه ۴۳ آن، یعنی «وأَقیموا الصَّلوةَ وءاتوا الزَّکوةَ وارکَعوا مَعَ الرّاکعِینَ»در جزء اول قرآن، و سوره «کَهف» و آیه ۴۴ آن، یعنی «هُنالِکَ الوَلایَةُ للّه ِِ الحَقِّ هُوَ خَیرٌ ثَوابا وخَیرٌ عُقبا» در جزء پانزدهم قرآن، و سوره «اِنشِقاق» و آیه ۶ آن، یعنی «یآ أَیُّهَا الإِنسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدحا فَمُلاقیهِ» در جزء سی ام قرآن است.

۱۳. پسندیده است که محل نزول هر سوره را که در «مکّه» یا «مَدینه» بوده و به سوره «مَکّی» یا «مَدَنی» نامگذاری و معروف شده است، حفظ کنید. معمولاً محل نزول هر سوره، در آغاز همان سوره و یا در فهرست نام سوره ها که در پایان قرآنها آورده شده، ذکر گردیده است.

۱۴. هر آیه ای از قرآن را که می خواهید حفظ کنید، بهتر است شماره آن آیه و نام سوره آن را نیز حفظ نمایید. به طور مثال، آیه «فَذَکِّر إِن نَفَعَتِ الذِّکری» آیه نهمِ سوره «أَعلی» است. البته توجه داشته باشید از نظر ما، شیعیان و پیروان مذهب اِمامیه، هر «بسم اللّه الرحمن الرحیم» که در آغاز سوره ها آمده است، یک آیه مستقل شمرده می شود، هر چند به ناچار، در حفظ آیات الهی و شمارش آنها، از قرآنهایی که با رسم الخط «عثمان طه» است و فقط «بسم اللّه الرحمن الرحیمِ» آغاز سوره «حمد» را یک آیه مستقل در نظر گرفته و در شمارش آیات به حساب آورده است، استفاده می کنیم.

ب. وسایل حفظ قرآن
۱. برای حفظ آیات قرآن، فقط از یک قرآنِ خاص و معیّن استفاده نمایید تا چشم و ذهنتان به آن عادت کند و با آن مأنوس شود و جای آیات قرآن، در ذهن و حافظه شما مشخص گردد. این امر، در یادسپاری و یادآوری آیات و ارائه آنها مؤثر است. بدین منظور، از قرآنی استفاده کنید که آغاز هر صفحه آن با آغاز یک آیه، و پایان هر صفحه آن با پایان یک آیه، همراه باشد و از نظر رسم الخط، نوع خط، اندازه، رنگ و چاپ، هیچ گاه تغییر ننماید و ثابت و یکسان بماند. و بهتر است، برای خواندن و حفظ کردن قرآن، از قرآنهایی که با رَسمُ الخط عربی است، مانند خط «عثمان طه» که در قطع و اندازه های گوناگون نیز است، استفاده نمایید. و اگر استفاده کردن از این نوع قرآنها برای شما دشوار است، از قرآنهایی که با رسم الخط فارسی نگارش یافته است، مانند خط «طاهر خوشنویس» و خط «حبیب اللّه فضائلی»، استفاده کنید. البته، روش حفظ قرآن در این نوشتار، براساس قرآنهایی است که با رسم الخط «عثمان طه» نوشته شده است.

۲. اگر برای حفظ آیات از قرآنهای گوناگونی استفاده کنید، ممکن است دچار تشویش خاطر شوید؛ زیرا امکان دارد که آیه ای در انتهای صفحه ای از یک قرآن باشد و همین آیه در ابتدای صفحه ای از یک قرآن دیگر باشد؛ اما چنانچه همیشه و به طور مثال از قرآنهایی که با رسم الخط «عثمان طه» است استفاده نمایید، خواهید دانست که مثلاً آیه ۱۱۰ سوره انعام در انتهای صفحه و آیه ۱۱۱ سوره انعام در ابتدای صفحه قرار دارد.

۳. برای حفظ آیات قرآن، از قرآنی استفاده نمایید که نه خیلی بزرگ و سنگین باشد، نه خیلی کوچک و ریز خط. به طور نمونه، از قرآنهای «رَحلی» یا «جیبی» یا «چهار رنگ» یا «با کاغذ گلاسه» و یا «تَذهیب دار» استفاده نکنید، بلکه با قرآنهای «رُقعی» یا «وزیری» یا «یک رنگ» یا «دورنگ» یا «با کاغذ معمولی» و یا «بدون تذهیب» به حفظ قرآن بپردازید؛ هر چند علاقه و عادت شما می تواند شرط اصلی در انتخاب نوع قرآن باشد. گفتنی است که از قرآنهای «نیم جیبی» یا «جیبی» و «کوچک» می توانید برای همراه داشتن خود استفاده نمایید.

۴. برای حفظ آیات، از قرآنی استفاده کنید که زیرِ آیات و یا روبه روی آنها معنی و ترجمه آیات را نداشته باشد؛ یعنی هم در صفحات سمت راست و زوج و هم در صفحات سمت چپ و فرد، فقط آیات و نوشته های قرآن باشد. ذکر این نکته و رعایت آن، بدین منظور است که تمرکز حواس شما، هنگام حفظ کردن قرآن، فقط بر خود آیات و نه چیز دیگری، معطوف و متوجه باشد.

۵. برای حفظ آیات قرآن، شایسته است همیشه قرآنی کوچک (نیم جیبی یا جیبی) را همراه خود داشته باشید تا با استفاده از آن، در فرصتهای خالی شده و به دست آمده در طول شبانه روز، به حفظ قرآن بپردازید. مثلاً با شخصی در ساعت ۸ صبح قرار ملاقات می گذارید و وی در ساعت ۱۵/۸ در آنجا حاضر می شود. شما می توانید با استفاده از این قرآن کوچک، به مدت ۱۵ دقیقه، به حفظ آیات قرآن بپردازید و از وقتِ به دست آمده، خوب بهره برداری کنید.

۶. اگر همراه داشتن قرآن کوچک برای شما دشوار است، می توانید از قرآنهای ۳۰ پاره کوچکی که هر جزء قرآن در یک پاره و جلد چاپ شده است و همراه داشتن یک پاره و جلد آن برای شما آسان خواهد بود، استفاده نمایید.

۷. هنگام قرائت و حفظ قرآن، می توانید برای حرکت دادن چشم روی کلمات و آیاتِ موردنظر برای حفظ، از یک «مکان نما»ی کاغذی یا مقوایی کمک بگیرید. و نیز برای حفظ یک سطر یا یک آیه از قرآن، کاغذ یا مقوای سفیدی را روی سطرها یا آیات بعدی آن بگذارید تا چشمانتان به سوی آنها معطوف نگردد و ذهن و حواستان فقط متوجه سطر یا آیه موردنظر برای حفظ باشد.

۸. برای اینکه سر و صدای اطراف، مانع و مزاحم حفظ قرآن شما نشود، می توانید از هِدفُن (HEAD PHONE) استفاده کنید.

۹. یکی از راههای حفظ آیات و تکرار محفوظات قرآنی، در هنگام راه رفتن و مسافرت کردن و مانند آن، استفاده از دستگاههای پخش همراه است.

۱۰. در هنگام حفظ قرآن می توانید از یک «رَحْل» یا «میز کوچک» و یا وسیله ای دیگر مانند آن استفاده کنید و قرآن را روی آن بگذارید و سپس به خواندن و حفظ آیات آن بپردازید.

شرایط حفظ قرآن

۱. در حفظ قرآن، «شرط اول قدم آن است که مجنون باشی». پس شرط اول در حفظ قرآنْ «عشقِ» به این کار و عاشق آن بودن است و شما عشق به حفظ قرآن را می توانید از راههای ذیل، در خود، ایجاد یا تقویت کنید:

یک. توجه به ارزش و اهمیت خود قرآن؛

دو. توجه به مسئولیت خود در برابر یادگیری، یادسپاری، به کارگیری و یاددهی قرآن؛

سه. توجه به ارزش و اهمیت حفظ قرآن؛

چهار. توجه به آثار و فواید حفظ قرآن؛

پنج. توجه به اهداف حفظ قرآن.

۲. از هر زمانی در طول شبانه روز می توان برای حفظ قرآن بهره جُست، اما برخی بر این عقیده اند که بهترین زمان مناسب برای حفظ آیات قرآن، در اول صبح و بویژه در فاصله بین اذان صبح تا طلوع آفتاب است؛ زیرا انسان هنوز به امور مادی و اشتغالات روزانه اش مشغول نگشته و ذهن و روان وی کاملاً در آسایش و استراحت بوده است و در نتیجه، از فضای معنوی بهتر و آرامش روانی بیشتر و آمادگی ذهنی بهتری برخوردار است.

برخی دیگر نیز بر این عقیده اند که آخر شب و بویژه فاصله پیش از خواب شبانه، زمان مناسبی برای حفظ قرآن است؛ زیرا انسان از کارها و مشغله های ذهنی روزانه اش فارغ شده است و پس از حفظ آیات قرآن نیز به خواب می رود و دیگر ذهن او با اشتغالات و درگیریهای جدیدی روبه رو نمی شود و هر مقدار از آیات قرآن را که پیش از خواب حفظ می نماید، پس از خوابیدن، در ذهن وی کاملاً نقش می بندد و هنگام صبح که از خواب برمی خیزد، آیات حفظ شده را به صورت روشن و شفاف، در ذهن و حافظه خود می بیند.

۳. حفظ قرآن، برنامه ریزی و زمان بندی و نظم و انضباط می خواهد. از این رو، باتوجه به شرایطی که دارید، برای خودتان مشخص و معیّن کنید که روزی چند ساعت و در کدام ساعتها می خواهید به حفظ قرآن بپردازید؛ مثلاً روزی سه ساعت و از ساعت ۷ تا ۸ صبح و ۴ تا ۵ عصر و ۱۰ تا ۱۱ شب. پس از این برنامه ریزی، هرگز از آن تخلّف نورزید و در صورت تخلّف، خود را به گونه ای جریمه و مُؤاخذه کنید. این برنامه ریزی باعث می شود تا براساس نظریه «پاوُلُف»، خود را «شرطی» کنید و ذهن شما همیشه در آن ساعتهای معیّن، آمادگی کامل برای حفظ آیات قرآن را داشته باشد.

۴. در برنامه ریزی و زمان بندی حفظ قرآن، اگر می خواهید روزی ۴ ساعت به حفظ قرآن بپردازید، بهتر است که این چهار ساعت، پشت سر هم و در یک زمان ـ مثلاً از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر ـ نباشد؛ بلکه آن را به دو زمانِ دو ساعته، مثلاً از ساعت ۷ تا ۹ صبح و از ساعت ۹ تا ۱۱ شب، و یا حتی به چهار زمانِ یک ساعته، مثلاً از ساعت ۷ تا ۸ صبح و ۱۲ تا ۱ ظهر و ۵ تا ۶ عصر و ۱۰ تا ۱۱ شب، تقسیم و تنظیم نمایید تا احیانا به بیماریها و فشارهای جسمی و روحی دچار نشوید.

۵. در برنامه ریزیِ حفظ قرآن، مقدار حفظ قرآن در هر روز را با «صفحه» حساب کنید نه با «آیه»؛ زیرا کوتاهی و بلندی آیه ها یکسان نیست. مثلاً برای خودتان برنامه ریزی نمایید که روزی «یک صفحه» از قرآن را حفظ کنید، نه روزی ۱۰ آیه.

۶. حفظ قرآن را از زمانهای کوتاه آغاز نمایید و بتدریج، بر زمان آن بیفزایید تا دچار خستگی و دلزدگی نشوید. به طور نمونه، در هفته اول، روزی نیم ساعت و در هفته دوم، روزی یک ساعت و در هفته سوم، روزی یک ساعت و نیم و در هفته چهارم، روزی دو ساعت و در ماه دوم، روزی سه ساعت و در ماه سوم، روزی چهار ساعت و در ماه چهارم، روزی پنج ساعت، به حفظ قرآن مشغول شوید.

۷. اگر نگوییم «لازم» است، حتما «بهتر» است که شروع حفظ قرآن، از همان آغازِ دورانِ کودکی و نوجوانی باشد؛ زیرا ذهن انسان در این دوران، همچون آینه ای شفاف است که هنوز زنگار نگرفته و با مسائل گوناگون و مشکلات فراوان و پیچیده زندگی آمیخته نگشته و آمادگی کامل برای یادگیری و یادسپاری آیات قرآن را داراست؛ هر چند انسانهایی نیز بوده اند که پس از ۴۰ ـ ۵۰ سالگی، حافظ قرآن شده اند و البته با دشواری بیشتر و شتاب کمتری نیز، در این راه، روبه رو بوده اند.

۸. توجه داشته باشید قرآنهایی که با خط «عُثمان طه» و مانند آن نگارش شده اند، دارای «۶۰۴» صفحه هستند. پس اگر روزی فقط «۱» صفحه از این قرآنها را حفظ کنید، می توانید همه قرآن را در «۶۰۴» روز، یعنی حدود «۲۰ ماه» یا «۱ سال و ۸ ماه»، حفظ نمایید. و چنانچه روزی «۲» صفحه از آنها را حفظ کنید، می توانید همه قرآن را در حدود «۱۰ ماه» حفظ نمایید.

۹. هیچ گاه در سرعت و مقدار حفظ قرآن، خود را با دیگران مقایسه ننمایید؛ زیرا هر کس از شرایط ویژه ای برخوردار است. پس، خودتان را با شرایط ویژه خودتان مقایسه کنید و آن گاه به ارزیابیِ سرعت و مقدار حفظِ خویش بپردازید و در صورتی که آن را مناسب نیافتید، بر سرعت و مقدار حفظ خود بیفزایید و بر ثابت نگه داشتن آیاتِ حفظ شده، در ذهن و حافظه خویش، تلاش بیشتری داشته باشید.

۱۰. سعی کنید هنگام راه رفتن و یا هنگامی که سوار اتومبیل، اتوبوس، تاکسی، قطار، هواپیما و مانند آن هستید، به قرائت و مطالعه و حفظ آیات از روی قرآن نپردازید؛ زیرا برخی بر این عقیده هستند که مطالعه در حال حرکت، برای چشم و اعصاب زیان دارد و گاه نیز موجب سردرد و چشم درد و سوزش چشم و اشکریزی از چشمان می شود. در این حالتها، بهتر است آیاتی را که قبلاً حفظ کرده اید، تکرار و تمرین نمایید و آنها را در ذهن خود مرور کنید. البته برای تصحیح اشتباهات و یادآوری قسمتهای فراموش شده، مراجعه به قرآنی که همراهتان است، در حالتهای گفته شده، مانعی ندارد.

۱۱. هنگامی که تازه از خواب برخاسته اید، بلافاصله به خواندن و حفظ کردن قرآن مشغول نشوید؛ بلکه تا حدود نیم ساعت و یا حتی یک ساعت پس از بیدار شدن، به کارهای معمولی و متفرقه بپردازید و آن گاه مشغول خواندن و حفظ کردن قرآن شوید. رعایت این نکته برای آن است که ذهن و حافظه شما، هنگام خواب، در آرامش کامل به سر می برده است و پس از بیدار شدن، آمادگی کامل و سریع برای یادگیری و یادسپاریِ مطالب فکری و علمی و از جمله آیات قرآن را ندارد. به همین دلیل، گاه دیده شده است برخی از کسانی که پس از بیدار شدن و بدون درنگ، به مطالعه و کارهای فکری و علمی پرداخته اند، ناگهان خسته شده و به «سردرد» دچار گشته اند.


۱۲. سعی کنید برای تکرار محفوظات قرآنیِ خود و مرور آیاتی که قبلاً حفظ کرده اید، از هر فرصتی استفاده نمایید و آن را در هر شرایطی که ممکن است انجام دهید. مثلاً اگر می توانید، در هنگام خیاطی کردن، ظرف شستن، در صف و نوبت بودن، آشپزی کردن، لباس شستن، جارو نمودن، سبزی پاک کردن، نظافت نمودن، پیاده روی کردن، حیاط شستن، ورزش نمودن و رانندگی کردن به تکرار و مرور محفوظات قرآنی خود بپردازید.

۱۳. قرآن کتابی «پاک» است. پس، حفظ قرآن را در محلی پاک و پاکیزه انجام دهید. به طور نمونه، بر فرش یا موکت نجس و آلوده ـ هر چند خشک و ناپیدا هم باشد ـ قرآن را حفظ نکنید.

۱۴. حفظ قرآن را در مکانی آرام و دارای سکوت و به دور از هر گونه شلوغی و موانع تمرکز حواس انجام دهید. مثلاً در اتاقی که مجاور کوچه و خیابان است و یا رادیو و تلویزیون در آن روشن است، به حفظ قرآن نپردازید.

۱۵. سعی کنید در هنگامی که خسته یا عصبانی یا کسل یا گرسنه یا خواب آلود یا بی نشاط یا پریشانْ خاطر و یا مانند آن هستید، به حفظ قرآن نپردازید؛ زیرا در این اوقات، سلولهای مغزی آمادگی چندانی برای خواندن و حفظ کردن آیات قرآن را ندارند؛ مگر آنکه بتوانید با خواندن و حفظ کردن آیات، بر این موانع چیره شوید و آنها را به جهت مثبت و حالات مناسب تغییر دهید.

۱۶. هرگاه از نظر روحی ـ روانی نمی توانید به حفظ آیات جدیدی مشغول شوید، اگر می توانید، به مرور و تکرار محفوظات قبلی خود بپردازید تا ارتباط شما با قرآن و برنامه حفظ آن قطع نگردد.

۱۷. چنانچه برای خود به گونه ای برنامه ریزی کرده اید که مثلاً روزی یک صفحه از قرآن را حفظ کنید، در هر روز و پیش از شروع حفظ صفحه جدید، به مرور و تکرار صفحات و یا صفحه قبلی آن بپردازید تا آنچه را قبلاً به یاد سپرده اید، زود از یاد نبرید و ارتباط حفظ صفحات با یکدیگر را نیز قطع نکرده باشید.

۱۸. در هنگام حفظ قرآن، به کار دیگری از قبیل خوردن، آشامیدن، نگاه کردن به تلویزیون، گوش دادن به رادیو، سخن گفتن با دیگران، مطالعه کردن و مانند آن مشغول نشوید تا کیفیت و کمیّت حفظ، دارای رشد بهتر و بیشتری باشد. و باید توجه داشت: غالبا کسانی که از «تمرکزِ» بیشتری برخوردار بوده اند، از «موفقیت» بیشتری نیز برخوردار گشته اند.»

۱۹. در صورتی که در برنامه زمانبندیِ شما برای حفظ قرآن ـ به دلیلها و یا علتهایی ـ تأخیری رخ داد، باید در برنامه زمانیِ بعدی حتما آن را جبران کنید و در همین زمان نیز، برنامه از قبلْ تعیین شده را اجرا نمایید. به طور نمونه، اگر برای خود، برنامه ریزی کرده بودید که در هر روز، یک صفحه از قرآن و مثلاً در روز شنبه صفحه ۲۰ را حفظ کنید و به عللی نتوانستید صفحه ۲۰ را در روز شنبه حفظ نمایید، باید در روز یکشنبه، نخست صفحه ۲۰ و سپس صفحه ۲۱ قرآن را حفظ کنید، نه اینکه در روز یکشنبه به حفظ صفحه ۲۰ و در روز دوشنبه به حفظ صفحه ۲۱ بپردازید.

۲۰. برای اینکه در برنامه ریزی شما برای حفظ قرآن تأخیری نیفتد و خللی وارد نشود، باید برنامه حفظ قرآن خود را به عنوان یکی از کارهای اصلی و مهم و ضروریِ روزانه خویش بدانید تا کار حفظ قرآن شما تحت الشعاع کارهای دیگرتان قرار نگیرد به طوری که از آن باز بمانید. از سوی دیگر نیز توجه داشته باشید که اگر کار حفظ قرآن را با برنامه ریزیِ درست و منظم انجام دهید، کارهای دیگرتان را تحت الشعاع خود قرار نمی دهد به طوری که خیال کنید از کارهای مهم دیگرتان در طول روز باز می مانید.

۲۱. هنگام خواندن و حفظ قرآن، فاصله چشمان شما با قرآنْ کمتر از ۳۰ سانتی متر نباشد تا چشمانتان خسته و آزرده نگردد.

۲۲. کم حفظ کردن، ولی خوب حفظ کردن از شرایط مهم حفظ قرآن است. برخی از حافظان بر ذهن و حافظه خود سخت می گیرند و یکباره آیات و معلومات فراوانی در آن وارد می کنند و چه بسا که موفق نیز می شوند؛ اما این کار تداوم زیادی ندارد و کم کم آثار ناراحتی و فراموشی بر آنان آشکار می شود و به کنار گذاشتن حفظ قرآن می انجامد. حفظ آیات باید متناسب با استعداد شخص و به اندازه زمانی باشد که برای آن تعیین شده است.

مراحل حفظ قرآن كريم
۱. آشنايي با روخواني و روانخواني قرآن
بعضيها بدون طي كردن مراحل حفظ قرآن نيز مي‏توانند قرآن را ـ هرچند با دشواري و تمرين بيشتر ـ حفظ كنند، ولي مراحلي كه سپري كردن آنها در افزايش سرعت و مقدار و دوام حفظ آيات قرآن بسيار مؤثر است، هفت مرحله است و مرحله اولِ آن، اين است كه تلاش كنيد، پيش از حفظ قرآن، يك دوره آموزشِ «روخواني» قرآن را ياد بگيريد و «روانخوان» شويد تا از همان آغاز و با تسلط بر روخواني قرآن، آيات الهي را به طور صحيح و بدون غلط بخوانيد و با تسلط بر روانخواني قرآن، با سرعت بيشتري، آيات بيشتري را حفظ نماييد.

۲. آشنايي با تجويد قرآن
بهتر است كه علمِ «تَجويدِ»، قرآن يا همان «نيكو خوانيِ» قرآن را، پيش از حفظ آيات، فرا بگيريد، تا از همان آغاز حفظ قرآن، آيات را نيكوتر و زيباتر نيز بخوانيد؛ زيرا آشنا بودن با علم تجويد، انجام دادن اين كار را براي شما بسيار آسانتر مي‏كند.

۳. آشنايي با دستور زبان قرآن
چنانچه براي شما امكان دارد، بكوشيد يك دوره دستور زبان عربي را كه به آن «صَرف و نَحْو» مي‏گويند، هرچند به صورت مختصر و اِجمالي، فرا بگيريد؛ زيرا آگاه بودن از قواعد دستور زبان عربي و آشنايي با آنها، در سرعت و مقدار حفظ آيات قرآن بسيار مؤثر است.

۴. آشنايي با لحن عربي قرآن
از همان آغاز، آيات قرآن را با لَحن و آهنگ و لهجه عربي حفظ كنيد. براي اين منظور، به تلاوت و قرائت قاريان معتبر و مشهور عرب و ايران گوش فرا دهيد.

۵. آشنايي با روش ترتيل قرآن
تلاوت قرآن به روش «تَرتيل» را بياموزيد و بكوشيد كه قرآن را با همين روش، حفظ كنيد. براي يادگيري آن، مي‏توانيد به نوارها و سي‏ دي‏هاي تلاوت قرآن با روش ترتيل، مانند نوار ترتيلِ استادان: «محمد صِدّيق مَنشاوي» و «عبدالرحمن حُذيفي» گوش فرا دهيد و خودتان نيز همراه آنها بخوانيد، يا در جلسات تلاوت قرآن به روش ترتيل، شركت نماييد، و يا اين روش را زير نظر «استاد» ياد بگيريد و تمرين كنيد تا كاملاً با روش و سَبك ترتيل آشنا شويد و بر آن مسلط گرديد. در صورتي كه حفظ قرآن و تكرار آيات آن با روش ترتيل، از نظر سرعت، براي شما تُند و سريع است، مي‏توانيد با روش ديگري به نام «تَحقيق» كه از نظر سرعت، آهسته ‏تر از روش ترتيل است، آيات قرآن را تكرار و حفظ كنيد و به نوارهاي تحقيقِ استاداني همچون: «محمود خليل الحُصَري» و «عبدُ الباسِط محمد عبدُ الصمد» گوش فرا دهيد.

۶. آشنايي با ترجمه قرآن
بكوشيد كه پس از حفظ هر قسمت از قرآن، با ترجمه و معني كلمات و آيات آن قسمت نيز آشنا شويد. اين آشنايي، افزون بر داشتن آثار علمي و اخلاقي و معنوي، مي‏تواند عاملي مؤثر در به يادآوردن آيات حفظ شده، هنگام مرور محفوظات قرآني، نيز باشد. به طور نمونه، اگر شما آيه ۱۳ سوره «حُجُرات»، يعني آيه «... إِنَّ أَكرَمَكُمْ عِندَ اللّهِ أَتقيكُم...»؛ را حفظ كنيد و با معني و مفهوم آن، يعني «گرامي‏ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست.» نيز آشنا گرديد، پس از مدتي و هنگام مرور محفوظات قرآني خود، به اين آيه كه مي‏رسيد، چنانچه قسمتِ «إِنَّ أَكرَمَكُم عِندَ اللّهِ» را به ياد آورديد، اما قسمتِ «أَتقيكُم» را فراموش كرديد، چون از پيشْ با معنيِ «أَتقيكُم: پرهيزكارترين شما» آشنا بوده ‏ايد، بهتر و سريع‏تر مي‏توانيد قسمتِ «أَتقيكُم» را به ياد آوريد و مثلاً به جاي آن، عبارتِ «أَغنيكُم» را كه به معنيِ «ثروتمندترين شما» است، نگوييد؛ زيرا از پيش مي‏دانسته‏ ايد كه «گرامي‏ترين انسانها نزد خدا پرهيزكارترين آنان است، نه ثروتمندترين آنان» و «پرهيزكارترين»، معنيِ «أَتقيكُم» و نه چيز ديگري است؛ هرچند برخي بر اين عقيده‏ اند كه «حتي آشنايي با ترجمه و معاني كلمات و آيات قرآن، پيش از حفظ آنها و نه پس از آن، مي‏تواند در حفظ بهتر و سريع‏تر و پايدارتر آيات نيز تأثير مثبت بگذارد.»

۷. آشنايي با تناسب معنايي آيات قرآن
آگاهي از تناسب معنايي آيات با يكديگر مي‏تواند عامل مؤثر ديگري در حفظ آيات قرآن و بويژه قسمت پاياني آنها باشد. مثلاً «اصمعي» مي‏گويد: «روزي آيه «والسّارِقُ والسّارِقَةُ فَاقطَعُوا أَيديَهُما جَزآءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللّهِ» را خواندم و آن را با عبارت «واللّه‏ُ غَفورٌ رَحيمٌ» به پايان رساندم. شخصي بيابان نشين نزديك من بود و قرآن خواندن مرا شنيد. آن شخص به من گفت: آيه را دوباره بخوان. من نيز آن آيه را دوباره خواندم و با همان عبارت «واللّه‏ُ غَفُورٌ رَحيمٌ» به پايان رساندم. آن شخصِ بيابان نشين به من گفت: آيه را به صورت اشتباه خواندي. به او گفتم: مگر تو قرآن مي‏داني؟ پاسخ داد: نه! من قرآن نمي‏دانم. به وي گفتم: پس، چگونه مي‏گويي كه من آيه را اشتباه خوانده‏ ام؟ جواب داد: آن گونه كه تو آيه را خواندي، آغاز و پايان آن، از نظر معني و مفهوم، با يكديگر تناسب ندارند؛ زيرا خداوند هم از كيفر و عقوبت سخن مي‏گويد و هم خودش را به غَفورٌ رَحيمٌ توصيف مي‏نمايد. پس از سخن اين شخصِ بيابان نشين متوجه شدم كه پايان آيه، عبارتِ «وَ اللّه‏ُ عَزيزٌ حَكيمٌ» است. و همين تناسب معنايي را نيز در آيه ۹۸ سوره «يوسُف» مي‏توان ديد؛ زيرا فرزندان حضرت «يعقوب» عليه‏السلام به او گفتند: «اي پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را طلب كن كه ما خطا كار بوديم.» حضرت به آنان فرمودند: «... سَوفَ أَستَغفِرُ لَكُمْ رَبّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ»؛ «بزودي براي شما از پروردگارم آمرزش مي‏طلبم كه او آمرزنده و مهربان است.» همان گونه كه در اين آيه كريمه نيز مي‏بينيد، آغاز اين آيه، يعني «أَستَغْفِرُ: آمرزش مي‏طلبم» با پايان آن، يعني «اَلْغَفُورُ: آمرزنده» تناسب معنايي دارد.

عوامل مؤثر در حفظ
۱. براي حفظ قرآن و ادامه مستمر آن، دست كم به دو چيز نياز داريد: يكي انگيزه عالي و ديگري هدف متعالي. انگيزه عالي، شما را به شروع كار تشويق مي‏كند و هدف متعالي، شما را به ادامه كار و پايان دادن آن ترغيب مي‏نمايد. بنابراين، به انگيزه و هدف خود، براي حفظ قرآن، بيشتر توجه كنيد، و پيش از شروع حفظ، به تبيين و تحليل آن، براي خود، بپردازيد تا حفظ قرآن را به پايان برسانيد و در ميانه راه، از ادامه آن باز نمانيد.
۲. گوش دادن به نوارهاي تلاوت قرآن در زمينه آيات مورد نظر. به طور مثال، ديده يا شنيده ‏ايد كه برخي ها هنگام رانندگي، به نوارهاي قرآن گوش داده ‏اند و همه آيات خوانده شده در نوار و يا بسياري از آنها، حتي به طور ناخواسته، حفظشان شده است و اين نشان دهنده اهميت حفظ قرآن از راه گوش دادن به نوارهاي قرآني است. گفتني است كساني كه مي‏خواهند افزون بر حافظ قرآن بودن، قاري قرآن نيز باشند، مي‏توانند نوارهاي قارياني را انتخاب نمايند كه آيات مورد نظرشان براي حفظ را به سبك مورد نظرشان براي تلاوت خوانده باشند.
۴. يكي از عوامل مؤثر در حفظ آيات و سوره‏ هاي قرآن و دلگرم شدن به اين كار، آگاهي يافتن از ثواب و پاداشهايي است كه در احاديث اسلاميِ ما براي خواندن و حفظ كردن آيات و سوره‏ هاي قرآن بيان شده است.
۵. حفظ آيات قرآني و فراموش نكردن محفوظات قرآني، نيازمند، «تكرار» است. بنابراين، از هر فرصتي براي مرور و تمرين مداوم آيات و بازخواني و بازگويي آنها استفاده كنيد و براي تكرار آيات حفظ شده، بيشتر از حفظِ خود آيات، وقت بگذاريد.
۶. گاه برخي از آيات را با «نوشتن» آنها، بهتر و سريعتر حفظ مي‏كنيد تا با «خواندن» آنها؛ البته مي‏توانيد آياتي را كه براي حفظ كردن، مثلا بر يك صفحه كاغذ يا مقوا نوشته ‏ايد، همراه خود داشته باشيد تا در فرصتهاي مناسبي كه براي حفظ قرآن و مرور آيات الهي به دست مي‏آوريد، از آيات نوشته شده بر صفحه كاغذ يا مقوا استفاده كنيد. و با توجه به اينكه جايي از بدن شما، مانند دست هايتان، نبايد بدون طهارت و وضو به نوشته ‏هاي قرآن برسد!، مي‏توانيد براي رعايت اين امر ـ در صورتي كه طهارت نداريد ـ صفحه كاغذ يا مقواي مذكور را درون پاكتي پلاستيكي و پاكيزه قرار دهيد و يا مقداري از كناره و حاشيه آن را براي در دست گرفتن، سفيد بگذاريد.
۷. همواره به اين نكته توجه داشته باشيد كه چه مقدار از آيه ‏ها و سوره ‏ها و جزءهاي قرآن را حفظ كرده ‏ايد، نه اينكه چه مقدار را حفظ نكرده‏ ايد. و نيز تا كنون چه مدت از وقت خود را براي حفظ قرآن مجيد صرف كرده ‏ايد، نه اينكه چه مدتِ ديگر تا پايان حفظ قرآن باقي مانده است.
۸. شركت منظم و مداوم در جلسات گروهيِ حفظ و قرائت قرآن هم باعث مي‏شود كه شما به حفظ قرآن مُقَيّد شويد و هم موجب مي‏گردد كه محفوظات قرآني ديگران را بشنويد و در نتيجه، به تصحيح و تقويت و دوام محفوظات خود كمك كنيد.

راههاي تصحيح محفوظات
۱. نواري را تهيه كنيد و محفوظات قرآني خود را در همان حالِ بازگويي و از حفظ خواندن، روي نوار ضبط كنيد و سپس دستگاه ضبط صوت را روشن كنيد و آن آياتي را كه از حفظ خوانده و بر نوار ضبط كرده ‏ايد، با قرآن تطبيق دهيد و اشتباهات خويش را تصحيح كنيد.
۲. كوشش كنيد تا آنجا كه براي شما امكان دارد، حتما حفظ قرآن را با شركت در جلسات قرآن و زير نظر «استاد» نيز انجام دهيد؛ استادي كه هم حافظ قرآن باشد و هم با تجويد و ترجمه و دستور زبان و شيوه‏ هاي علمي و عملي حفظ قرآن آشنا و در زمينه ‏هاي آموزش آن، با تجربه و كلاسيك باشد تا مثلا بتواند علاوه بر تصحيح اشتباهات در حفظ قرآن ـ اشتباهات تجويدي شما را نيز رفع كند.
هيچ كس از پيش خود چيزي نشد

هيچ آهن، خنجر تيزي نشد
هيچ قنادي نشد استادكار

تا كه شاگردِ شكرريزي نشد
۳. در صورتي كه بتوانيد، چند نفر دوست براي بازگويي و مرور آيات حفظ شده داشته باشيد و در ساعتي معين و مقرر، همديگر را ببينيد، مثلا با يكديگر قرار بگذاريد كه روزي يك صفحه از قرآن را خودتان حفظ كنيد و ساعت ۹ تا ۱۰ صبح روز بعدش را براي بازگويي و مرور آيات حفظ شده و تصحيح اشتباهات آن در نظر بگيريد. سپس در ساعت مذكور و در محلي مناسب حاضر شويد و در ابتدا مثلا شما آيات آن صفحه را براي نفر دوم و سوم، از حفظ بخوانيد و بازگو كنيد تا اشكالاتي كه احيانا در حفظ آيات قرآن داشته ‏ايد، به شما تذكر دهند. آن‏گاه نفر دوم و سپس نفر سوم نيز همين كار را انجام دهد. با انجام دادن اين كار، هر صفحه از قرآن، سه بار تكرار و بازگويي مي‏شود و در تصحيح آيات حفظ شده و ثبات و نگهداري آنها در ذهن و حافظه شما تأثير مثبت مي‏گذارد.

گفتني است انتخاب دو نفر هم مباحث، به جاي يك نفر، براي اين است كه چنانچه روزي يكي از هم مباحث ها به دلایلی نتوانست در جلسه مباحثه حفظ قرآن حاضر شود، هم مباحث ديگري حضور داشته باشد و جلسه مباحثه درآن روز، تعطيل نگردد.
روش ديگري كه در مباحثه حفظ قرآن وجود دارد اين است كه اگر مثلا صفحه ‏اي از قرآن داراي ۶ آيه است، آيه اول را نفر اول، و آيه دوم را نفر دوم، و آيه سوم را نفر سوم، و دوباره آيه چهارم را نفر اول و آيه پنجم را نفر دوم، و آيه ششم را نفر سوم از حفظ بخواند. و يا دو آيه اول و دوم را نفر اول، و دو آيه سوم و چهارم را نفر دوم، و دو آيه پنجم و ششم را نفر سوم از حفظ بخواند. و يا چون هر صفحه از قرآنهاي رسم الخط «عثمان طه» داراي ۱۵ سطر است، ۵ سطر اول را نفر اول، ۵ سطر دوم را نفر دوم و ۵ سطر سوم را نفر سوم از حفظ بخواند؛ ولي نبايد از قبل مشخص كنيد كه چه كسي كدام آيه و يا كدام قسمت از هر صفحه را بايد از حفظ بخواند، بلكه در همان جلسه مباحثه حفظ قرآن بايد مشخص كنيد كه چه كسي كدام آيه و يا كدام قسمت از هر صفحه قرآن را از حفظ بخواند. اين، بدان جهت است كه هر سه نفر مقيد شوند تمام صفحه را به طور كامل و از قبل حفظ كنند.
۴. در صورتي كه نتوانيد براي بازگويي و مرور آياتِ حفظ شده و تصحيح اشتباهات آن، هم مباحثي پيدا كنيد، سعي كنيد كه محفوظات قرآني خود را نزد شخص ديگري، مانند پدر، مادر، برادر، خواهر، معلم و يا دوستتان كه با روخواني قرآن آشنا باشد، از حفظ بخوانيد و بازگو كنيد تا اشتباهات احتمالي شما را گوشزد و تصحيح كند.

دیدگاه‌ها  

0 #1 الهه سلیمانی 1396-06-07 12:31
با سلام
ضمن تشکر بابت مقاله خوب و مفیدتان یک تجربه هم بنده به این مقاله اضافه کنم . اگر برایتان مقدور است در اختیار عموم قرار دهید. این که بعد از حفظ، برای مرور صدای خود را ضبط کنید و سپس گوش کنید و رفع اشکال کنید. بسیار موثر است.

با سلام
بسیار متشکریم از نظر حضرت عالی
نقل قول کردن

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید