الف . مقدمات حفظ قرآن
۱. در روزهای آغازین حفظ قرآن، با مشکلات و دشواریهای گونه گونی روبه رو هستید: هنوز با شرایط و شیوه حفظ قرآن و لحن و آهنگ عربی آن اُنس نگرفته و به آن عادت نکرده اید؛ هنوز با نظم و انضباط حاکم بر آن، خو نگرفته و هماهنگ نشده اید؛ هنوز با کلمات و واژه های قرآن و روش ترتیل در حفظ قرآن آشنا و مأنوس نشده اید؛ هنوز از محل وَقف و درنگ بر آیات آگاه نگشته اید؛ هنوز قواعد تجوید قرآن را، بر آیات، تطبیق نداده اید و.... بنابراین، باید آن قدر حوصله و پشتکار و تمرین داشته باشید تا بر این مشکلات و دشواریها چیره شوید و هیچ گاه ناامیدی و دلسردی را به خود راه ندهید و بر ادامه این راه، صبور باشید. آن گاه خواهید دید هر مقدار که این کار را ادامه می دهید و به حفظ قرآن عادت می کنید و با روش آن آشنا و مأنوس می گردید و تحت تأثیر نورانیت و معنویت قرآن نیز قرار می گیرید، مشکلات و دشواریهای شما در حفظ قرآن، حتی تکرار آیات برای حفظ شدن و مرور محفوظات قرآنی برای فراموش نشدن، روز به روز و به مراتب، کم و کم و کمتر می شود.
روندگان طریقت ره بلا سپرند     رفیق عشق چه غم دارد از نشیب و فراز
ناز پرورده تَنَعُّم نَبَرد راه به دوست     عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد
۲. سعی کنید پیش از شروع حفظ قرآن، کتابها و نوشته هایی را که در زمینه «روش حفظ قرآن» نگاشته شده است، نیز مطالعه نمایید و از نکته های نو و سودمند آنها بهره مند شوید؛ زیرا هر گُلی یک بویی دارد.
۳. پیش از آغاز حفظ قرآن، از روشهای حفظ قرآن با وسائل سمعی و بصری، مانند سی دی های رایانه ای، نیز آگاه شوید و نکات سودمند آنها را یاد بگیرید و به کار بندید.
۴. پیش از شروع حفظ قرآن، با حافظان قرآن نیز «مشورت» نمایید و از روشها و تجربیات و نکات سودمند آنان بهره مند شوید؛ زیرا برخی از روشها و تجربه ها و نکته های حفظ قرآن، در کتابها و نوارها و مانند آن دیده نمی شوند و شما می توانید فقط از راه «مشورت»، به همه آنها دست یابید.
۵. نخست نام سوره موردنظر برای حفظ را به شکل صحیح آن یاد بگیرید و حفظ کنید. مثلاً توجه داشته باشید که نام سوره های «فاتِحَة»، «بَقَرَة»، «آل عِمران»، «مائِدَة»، «تَوبَة»، «یونُس»، «یوسُف»، «حِجر»، «إِسراء»، «قَصَص»، «شُوری»، «حُجُرات»، «مُجادِلَة»، «مُمتَحِنَة»، «جُمُعَة»، «غاشِیَة»، «لَیل»، «زَلزَلَة»، «قارِعَة»، «هُمَزَة»، «قُرَیش» و «کَوثَر» را به شکل غلط و مانند «فاتِحِة»، «بَقَرِة»، «آل عُمران»، «مائِدِة»، «تُوْبِة»، «یونِس»، «یوسِف»، «حَجر»، «أَسراء»، «قِصَص»، «شَوری»، «حُجَرات»، «مُجادَلَة»، «مُمتَحَنَة»، «جُمْعِة»، «غاشِیِة»، «لِیل»، «زِلزِلِة»، «قارِعِة»، «هُمَزِة»، «قُرِیش» و «کُوثَر» حفظ ننمایید.
البته کار خوب دیگری که می توانید انجام بدهید این است که نامهای ۱۱۴ سوره قرآن را به ۲۲ قسمت ۵ تایی و یک قسمت ۴ تایی تقسیم کنید و نام سوره ها را ۵ تا ـ ۵ تا، غیر از قسمت آخر که ۴ سوره ای است، یاد بگیرید و حفظ نمایید. به طور مثال، نام ۵ سوره اول قرآن عبارتند از:
حَمد؛ بَقَرَة؛ آل عِمران؛ نِساء؛ مائِدَة.
۶. نام برخی از سوره ها از «حروف مُقَطَّعه» تشکیل شده است و باید آنها را طبق قاعده خواندن «حروف مقطّعه» و جداجدا و با اسمهای مخصوص خودشان بخوانید. مثلاً باید سوره (صآ) را به صورت (صآد)، و سوره (قآ) را به صورت (قآف)، سوره (طه) را به صورت (طاها)، و سوره (یسآ) را به صورت (یاسیآن) بخوانید و حفظ نمایید.
۷. بکوشید از همان آغاز، معنی نامِ سوره ها را یاد بگیرید و حفظ کنید. به طور مثال، نام سوره «نَحل» به معنی «زنبور»، نام سوره «نَمل» به معنی «مورچه» و نام سوره «لَیل» به معنی «شب» است.
۸. اگر برخی از سوره ها دارای دو یا چند نام هستند، همه نامهای آن سوره را یاد بگیرید و حفظ نمایید. مثلاً سوره هفدهم قرآن دارای دو نام «إِسراء» و «بَنی إِسرائیل»، و سوره چهلم قرآن دارای دو نام «غافِر» و «مُؤمِن»، و سوره چهل و یکم قرآن دارای دو نام «فُصِّلَت» و «سَجدَة»، و سوره هفتاد و ششم قرآن دارای دو نام «إِنسان» و «دَهر»، و سوره نود و چهارم قرآن دارای دو نام «شَرح» و «اِنشِراح»، و سوره نود و نهم قرآن دارای دو نام «زَلزَلَة» و «زِلزال» و سوره صد و یازدهم قرآن دارای سه نام «مَسَد» و «تَبَّت» و «لَهَب» است.
۹. شایسته است بدانید که نام هر سوره ای از قرآن، از کدام آیه آن سوره و یا جز آن برگرفته شده است. مثلاً نام سوره «فَلَق» از آیه اول آن سوره، یعنی «قُل أَعوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» و نام سوره «عَلَق» از آیه دوم آن سوره، یعنی «خَلَقَ الاِْنسانَ مِن عَلَقٍ» و نام سوره «ماعون» از آیه آخر آن سوره، یعنی «ویَمنَعونَ الْماعونَ» برگرفته شده است.
۱۰. شایسته است پیش از حفظ هر سوره از قرآن، ترتیب و یا همان شماره سوره را حفظ کنید. مثلاً سوره «فاتِحَة»، سوره اول قرآن و سوره «حَدید»، سوره پنجاه و هفتم قرآن و سوره «ناس»، سوره صد و چهاردهم قرآن است. گفتنی است که ترتیب و شماره هر سوره از قرآن، در آغاز همان سوره و یا در فهرست نام سوره ها که معمولاً در پایان قرآنها آورده می شود، ذکر شده است.
۱۱. خوب است پیش از حفظ هر سوره از قرآن، تعداد آیات آن سوره را نیز حفظ نمایید. به طور نمونه، سوره «فاتِحَة» دارای ۷ آیه، و سوره «حَدید» دارای ۲۹ آیه، و سوره «ناس» دارای ۶ آیه است. شایان گفتن است که تعداد آیات هر سوره، معمولاً، در آغاز همان سوره آورده شده است. و یا می توانید آیه آخر هر سوره را پیدا کنید و شماره آن را که نشان دهنده تعداد آیات آن سوره است، حفظ نمایید.
۱۲. شایسته است بدانید که هر سوره و آیه ای از قرآن، در جزء چندم قرآن است. به طور نمونه، سوره «بَقَرَة» و آیه ۴۳ آن، یعنی «وأَقیموا الصَّلوةَ وءاتوا الزَّکوةَ وارکَعوا مَعَ الرّاکعِینَ»در جزء اول قرآن، و سوره «کَهف» و آیه ۴۴ آن، یعنی «هُنالِکَ الوَلایَةُ للّه ِِ الحَقِّ هُوَ خَیرٌ ثَوابا وخَیرٌ عُقبا» در جزء پانزدهم قرآن، و سوره «اِنشِقاق» و آیه ۶ آن، یعنی «یآ أَیُّهَا الإِنسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدحا فَمُلاقیهِ» در جزء سی ام قرآن است.
۱۳. پسندیده است که محل نزول هر سوره را که در «مکّه» یا «مَدینه» بوده و به سوره «مَکّی» یا «مَدَنی» نامگذاری و معروف شده است، حفظ کنید. معمولاً محل نزول هر سوره، در آغاز همان سوره و یا در فهرست نام سوره ها که در پایان قرآنها آورده شده، ذکر گردیده است.
۱۴. هر آیه ای از قرآن را که می خواهید حفظ کنید، بهتر است شماره آن آیه و نام سوره آن را نیز حفظ نمایید. به طور مثال، آیه «فَذَکِّر إِن نَفَعَتِ الذِّکری» آیه نهمِ سوره «أَعلی» است. البته توجه داشته باشید از نظر ما، شیعیان و پیروان مذهب اِمامیه، هر «بسم اللّه الرحمن الرحیم» که در آغاز سوره ها آمده است، یک آیه مستقل شمرده می شود، هر چند به ناچار، در حفظ آیات الهی و شمارش آنها، از قرآنهایی که با رسم الخط «عثمان طه» است و فقط «بسم اللّه الرحمن الرحیمِ» آغاز سوره «حمد» را یک آیه مستقل در نظر گرفته و در شمارش آیات به حساب آورده است، استفاده می کنیم.
ب. وسایل حفظ قرآن
۱. برای حفظ آیات قرآن، فقط از یک قرآنِ خاص و معیّن استفاده نمایید تا چشم و ذهنتان به آن عادت کند و با آن مأنوس شود و جای آیات قرآن، در ذهن و حافظه شما مشخص گردد. این امر، در یادسپاری و یادآوری آیات و ارائه آنها مؤثر است. بدین منظور، از قرآنی استفاده کنید که آغاز هر صفحه آن با آغاز یک آیه، و پایان هر صفحه آن با پایان یک آیه، همراه باشد و از نظر رسم الخط، نوع خط، اندازه، رنگ و چاپ، هیچ گاه تغییر ننماید و ثابت و یکسان بماند. و بهتر است، برای خواندن و حفظ کردن قرآن، از قرآنهایی که با رَسمُ الخط عربی است، مانند خط «عثمان طه» که در قطع و اندازه های گوناگون نیز است، استفاده نمایید. و اگر استفاده کردن از این نوع قرآنها برای شما دشوار است، از قرآنهایی که با رسم الخط فارسی نگارش یافته است، مانند خط «طاهر خوشنویس» و خط «حبیب اللّه فضائلی»، استفاده کنید. البته، روش حفظ قرآن در این نوشتار، براساس قرآنهایی است که با رسم الخط «عثمان طه» نوشته شده است.
۲. اگر برای حفظ آیات از قرآنهای گوناگونی استفاده کنید، ممکن است دچار تشویش خاطر شوید؛ زیرا امکان دارد که آیه ای در انتهای صفحه ای از یک قرآن باشد و همین آیه در ابتدای صفحه ای از یک قرآن دیگر باشد؛ اما چنانچه همیشه و به طور مثال از قرآنهایی که با رسم الخط «عثمان طه» است استفاده نمایید، خواهید دانست که مثلاً آیه ۱۱۰ سوره انعام در انتهای صفحه و آیه ۱۱۱ سوره انعام در ابتدای صفحه قرار دارد.
۳. برای حفظ آیات قرآن، از قرآنی استفاده نمایید که نه خیلی بزرگ و سنگین باشد، نه خیلی کوچک و ریز خط. به طور نمونه، از قرآنهای «رَحلی» یا «جیبی» یا «چهار رنگ» یا «با کاغذ گلاسه» و یا «تَذهیب دار» استفاده نکنید، بلکه با قرآنهای «رُقعی» یا «وزیری» یا «یک رنگ» یا «دورنگ» یا «با کاغذ معمولی» و یا «بدون تذهیب» به حفظ قرآن بپردازید؛ هر چند علاقه و عادت شما می تواند شرط اصلی در انتخاب نوع قرآن باشد. گفتنی است که از قرآنهای «نیم جیبی» یا «جیبی» و «کوچک» می توانید برای همراه داشتن خود استفاده نمایید.
۴. برای حفظ آیات، از قرآنی استفاده کنید که زیرِ آیات و یا روبه روی آنها معنی و ترجمه آیات را نداشته باشد؛ یعنی هم در صفحات سمت راست و زوج و هم در صفحات سمت چپ و فرد، فقط آیات و نوشته های قرآن باشد. ذکر این نکته و رعایت آن، بدین منظور است که تمرکز حواس شما، هنگام حفظ کردن قرآن، فقط بر خود آیات و نه چیز دیگری، معطوف و متوجه باشد.
۵. برای حفظ آیات قرآن، شایسته است همیشه قرآنی کوچک (نیم جیبی یا جیبی) را همراه خود داشته باشید تا با استفاده از آن، در فرصتهای خالی شده و به دست آمده در طول شبانه روز، به حفظ قرآن بپردازید. مثلاً با شخصی در ساعت ۸ صبح قرار ملاقات می گذارید و وی در ساعت ۱۵/۸ در آنجا حاضر می شود. شما می توانید با استفاده از این قرآن کوچک، به مدت ۱۵ دقیقه، به حفظ آیات قرآن بپردازید و از وقتِ به دست آمده، خوب بهره برداری کنید.
۶. اگر همراه داشتن قرآن کوچک برای شما دشوار است، می توانید از قرآنهای ۳۰ پاره کوچکی که هر جزء قرآن در یک پاره و جلد چاپ شده است و همراه داشتن یک پاره و جلد آن برای شما آسان خواهد بود، استفاده نمایید.
۷. هنگام قرائت و حفظ قرآن، می توانید برای حرکت دادن چشم روی کلمات و آیاتِ موردنظر برای حفظ، از یک «مکان نما»ی کاغذی یا مقوایی کمک بگیرید. و نیز برای حفظ یک سطر یا یک آیه از قرآن، کاغذ یا مقوای سفیدی را روی سطرها یا آیات بعدی آن بگذارید تا چشمانتان به سوی آنها معطوف نگردد و ذهن و حواستان فقط متوجه سطر یا آیه موردنظر برای حفظ باشد.
۸. برای اینکه سر و صدای اطراف، مانع و مزاحم حفظ قرآن شما نشود، می توانید از وسیله ای به نام هِدفُن (HEAD PHONE) که بر گوش قرار می دهند، استفاده کنید.
۹. یکی از راههای حفظ آیات و تکرار محفوظات قرآنی، در هنگام راه رفتن و مسافرت کردن و مانند آن، استفاده از دستگاههای پخش همراه و کوچکی به نامِ «واکمَن» است.
بدین منظور، دستگاه «پخش همراه» را در جیب یا کیف خود بگذارید و گوشی آن را در گوشتان قرار دهید و در حالی که آیات موردنظر برای حفظ را از طریق این دستگاه می شنوید، خودتان نیز آیات قرآن را، همراه با شنیدنِ آنها، زمزمه کنید و آهسته بخوانید. با انجام دادن این کار، هم از وقت خود بیشترین استفاده را برده اید و هم به مقدار و سرعتِ حفظ آیات برای خویش افزوده اید.
۱۰. در هنگام حفظ قرآن می توانید از یک «رَحْل» یا «میز کوچک» و یا وسیله ای دیگر مانند آن استفاده کنید و قرآن را روی آن بگذارید و سپس به خواندن و حفظ آیات آن بپردازید.
ج. شرایط حفظ قرآن
۱. در حفظ قرآن، «شرط اول قدم آن است که مجنون باشی». پس شرط اول در حفظ قرآنْ «عشقِ» به این کار و عاشق آن بودن است و شما عشق به حفظ قرآن را می توانید از راههای ذیل، در خود، ایجاد یا تقویت کنید:
یک. توجه به ارزش و اهمیت خود قرآن؛
دو. توجه به مسئولیت خود در برابر یادگیری، یادسپاری، به کارگیری و یاددهی قرآن؛
سه. توجه به ارزش و اهمیت حفظ قرآن؛
چهار. توجه به آثار و فواید حفظ قرآن؛
پنج. توجه به اهداف حفظ قرآن.
۲. از هر زمانی در طول شبانه روز می توان برای حفظ قرآن بهره جُست، اما برخی بر این عقیده اند که بهترین زمان مناسب برای حفظ آیات قرآن، در اول صبح و بویژه در فاصله بین اذان صبح تا طلوع آفتاب است؛ زیرا انسان بتازگی از خواب شبانه اش بیدار شده و به امور مادی و اشتغالات روزانه اش مشغول نگشته و ذهن و روان وی کاملاً در آسایش و استراحت بوده است و در نتیجه، از فضای معنوی بهتر و آرامش روانی بیشتر و آمادگی ذهنی خوب تری برخوردار است.
برخی دیگر نیز بر این عقیده اند که آخر شب و بویژه فاصله پیش از خواب شبانه، زمان مناسبی برای حفظ قرآن است؛ زیرا انسان از کارها و مشغله های ذهنی روزانه اش فارغ شده است و پس از حفظ آیات قرآن نیز به خواب می رود و دیگر ذهن او با اشتغالات و درگیریهای جدیدی روبه رو نمی شود و هر مقدار از آیات قرآن را که پیش از خواب حفظ می نماید، پس از خوابیدن، در ذهن وی کاملاً نقش می بندد و هنگام صبح که از خواب برمی خیزد، آیات حفظ شده را به صورت روشن و شفاف، در ذهن و حافظه خود می بیند.
۳. حفظ قرآن، برنامه ریزی و زمان بندی و نظم و انضباط می خواهد. از این رو، باتوجه به شرایطی که دارید، برای خودتان مشخص و معیّن کنید که روزی چند ساعت و در کدام ساعتها می خواهید به حفظ قرآن بپردازید؛ مثلاً روزی سه ساعت و از ساعت ۷ تا ۸ صبح و ۴ تا ۵ عصر و ۱۰ تا ۱۱ شب. پس از این برنامه ریزی، هرگز از آن تخلّف نورزید و در صورت تخلّف، خود را به گونه ای جریمه و مُؤاخذه کنید. این برنامه ریزی باعث می شود تا براساس نظریه «پاوُلُف»، خود را «شرطی» کنید و ذهن شما همیشه در آن ساعتهای معیّن، آمادگی کامل برای حفظ آیات قرآن را داشته باشد.
۴. در برنامه ریزی و زمان بندی حفظ قرآن، اگر می خواهید روزی ۴ ساعت به حفظ قرآن بپردازید، بهتر است که این چهار ساعت، پشت سر هم و در یک زمان ـ مثلاً از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر ـ نباشد؛ بلکه آن را به دو زمانِ دو ساعته، مثلاً از ساعت ۷ تا ۹ صبح و از ساعت ۹ تا ۱۱ شب، و یا حتی به چهار زمانِ یک ساعته، مثلاً از ساعت ۷ تا ۸ صبح و ۱۲ تا ۱ ظهر و ۵ تا ۶ عصر و ۱۰ تا ۱۱ شب، تقسیم و تنظیم نمایید تا احیانا به بیماریها و فشارهای جسمی و روحی دچار نشوید.
۵. در برنامه ریزیِ حفظ قرآن، مقدار حفظ قرآن در هر روز را با «صفحه» حساب کنید نه با «آیه»؛ زیرا کوتاهی و بلندی آیه ها یکسان نیست. مثلاً برای خودتان برنامه ریزی نمایید که روزی «یک صفحه» از قرآن را حفظ کنید، نه روزی ۱۰ آیه را.
۶. حفظ قرآن را از زمانهای کوتاه آغاز نمایید و بتدریج، بر زمان آن بیفزایید تا دچار خستگی و دلزدگی نشوید. به طور نمونه، در هفته اول، روزی نیم ساعت و در هفته دوم، روزی یک ساعت و در هفته سوم، روزی یک ساعت و نیم و در هفته چهارم، روزی دو ساعت و در ماه دوم، روزی سه ساعت و در ماه سوم، روزی چهار ساعت و در ماه چهارم، روزی پنج ساعت، به حفظ قرآن مشغول شوید.
۷. اگر نگوییم «لازم» است، حتما «بهتر» است که شروع حفظ قرآن، از همان آغازِ دورانِ کودکی و نوجوانی باشد؛ زیرا ذهن انسان در این دوران، همچون آینه ای شفاف است که هنوز زنگار نگرفته و با مسائل گوناگون و مشکلات فراوان و پیچیده زندگی آمیخته نگشته و آمادگی کامل برای یادگیری و یادسپاری آیات قرآن را داراست؛ هر چند انسانهایی نیز بوده اند که پس از ۴۰ ـ ۵۰ سالگی، حافظ قرآن شده اند و البته با دشواری بیشتر و شتاب کمتری نیز، در این راه، روبه رو بوده اند.
۸. توجه داشته باشید قرآنهایی که با خط «عُثمان طه» و مانند آن نگارش شده اند، دارای «۶۰۴» صفحه هستند. پس اگر روزی فقط «۱» صفحه از این قرآنها را حفظ کنید، می توانید همه قرآن را در «۶۰۴» روز، یعنی حدود «۲۰ ماه» یا «۱ سال و ۸ ماه»، حفظ نمایید. و چنانچه روزی «۲» صفحه از آنها را حفظ کنید، می توانید همه قرآن را در حدود «۱۰ ماه» حفظ نمایید.
۹. هیچ گاه در سرعت و مقدار حفظ قرآن، خود را با دیگران مقایسه ننمایید؛ زیرا هر کس از شرایط ویژه ای برخوردار است. پس، خودتان را با شرایط ویژه خودتان مقایسه کنید و آن گاه به ارزیابیِ سرعت و مقدار حفظِ خویش بپردازید و در صورتی که آن را مناسب نیافتید، بر سرعت و مقدار حفظ خود بیفزایید و بر ثابت نگه داشتن آیاتِ حفظ شده، در ذهن و حافظه خویش، تلاش بیشتری داشته باشید.
۱۰. سعی کنید هنگام راه رفتن و یا هنگامی که سوار اتومبیل، اتوبوس، تاکسی، قطار، هواپیما و مانند آن هستید، به قرائت و مطالعه و حفظ آیات از روی قرآن نپردازید؛ زیرا برخی بر این عقیده هستند که مطالعه در حال حرکت، برای چشم و اعصاب زیان دارد و گاه نیز موجب سردرد و چشم درد و سوزش چشم و اشکریزی از چشمان می شود. در این حالتها، بهتر است آیاتی را که قبلاً حفظ کرده اید، تکرار و تمرین نمایید و آنها را در ذهن خود مرور کنید. البته برای تصحیح اشتباهات و یادآوری قسمتهای فراموش شده، مراجعه به قرآنی که همراهتان است، در حالتهای گفته شده، مانعی ندارد.
۱۱. هنگامی که تازه از خواب برخاسته اید، بلافاصله به خواندن و حفظ کردن قرآن مشغول نشوید؛ بلکه تا حدود نیم ساعت و یا حتی یک ساعت پس از بیدار شدن، به کارهای معمولی و متفرقه بپردازید و آن گاه مشغول خواندن و حفظ کردن قرآن شوید. رعایت این نکته برای آن است که ذهن و حافظه شما، هنگام خواب، در آرامش کامل به سر می برده است و پس از بیدار شدن، آمادگی کامل و سریع برای یادگیری و یادسپاریِ مطالب فکری و علمی و از جمله آیات قرآن را ندارد. به همین دلیل، گاه دیده شده است برخی از کسانی که پس از بیدار شدن و بدون درنگ، به مطالعه و کارهای فکری و علمی پرداخته اند، ناگهان خسته شده و به «سردرد» دچار گشته اند.
۱۲. سعی کنید برای تکرار محفوظات قرآنیِ خود و مرور آیاتی که قبلاً حفظ کرده اید، از هر فرصتی استفاده نمایید و آن را در هر شرایطی که ممکن است انجام دهید. مثلاً اگر می توانید، در هنگام خیاطی کردن، ظرف شستن، قدم زدن، بازار و پارک و باغ رفتن، در صف و نوبت بودن، آشپزی کردن، لباس شستن، جارو نمودن، سبزی پاک کردن، نظافت نمودن، پیاده روی کردن، حیاط شستن، ورزش نمودن و رانندگی کردن به تکرار و مرور محفوظات قرآنی خود بپردازید.
۱۳. قرآن کتابی «پاک» است. پس، حفظ قرآن را در محلی پاک و پاکیزه انجام دهید. به طور نمونه، بر فرش یا موکت نجس و آلوده ـ هر چند خشک و ناپیدا هم باشد ـ قرآن را حفظ نکنید.
۱۴. حفظ قرآن را در مکانی آرام و دارای سکوت و به دور از هر گونه شلوغی و موانع تمرکز حواس انجام دهید. مثلاً در اتاقی که مجاور کوچه و خیابان است و یا رادیو و تلویزیون در آن روشن است، به حفظ قرآن نپردازید.
۱۵. سعی کنید در هنگامی که خسته یا عصبانی یا کسل یا گرسنه یا خواب آلود یا بی نشاط یا پریشانْ خاطر و یا مانند آن هستید، به حفظ قرآن نپردازید؛ زیرا در این اوقات، سلولهای مغزی آمادگی چندانی برای خواندن و حفظ کردن آیات قرآن را ندارند؛ مگر آنکه بتوانید با خواندن و حفظ کردن آیات، بر این موانع چیره شوید و آنها را به جهت مثبت و حالات مناسب تغییر دهید.
۱۶. هرگاه از نظر روحی ـ روانی نمی توانید به حفظ آیات جدیدی مشغول شوید، اگر می توانید، به مرور و تکرار محفوظات قبلی خود بپردازید تا ارتباط شما با قرآن و برنامه حفظ آن قطع نگردد.
۱۷. چنانچه برای خود به گونه ای برنامه ریزی کرده اید که مثلاً روزی یک صفحه از قرآن را حفظ کنید، در هر روز و پیش از شروع حفظ صفحه جدید، به مرور و تکرار صفحات و یا صفحه قبلی آن بپردازید تا آنچه را قبلاً به یاد سپرده اید، زود از یاد نبرید و ارتباط حفظ صفحات با یکدیگر را نیز قطع نکرده باشید.
۱۸. در هنگام حفظ قرآن، به کار دیگری از قبیل خوردن، آشامیدن، نگاه کردن به تلویزیون، گوش دادن به رادیو، سخن گفتن با دیگران، مطالعه کردن و مانند آن مشغول نشوید تا کیفیت و کمیّت حفظ، دارای رشد بهتر و بیشتری باشد. و باید توجه داشت: غالبا کسانی که از «تمرکزِ» بیشتری برخوردار بوده اند، از «موفقیت» بیشتری نیز برخوردار گشته اند.»
۱۹. در صورتی که در برنامه زمانبندیِ شما برای حفظ قرآن ـ به دلیلها و یا علتهایی ـ تأخیری رخ داد، باید در برنامه زمانیِ بعدی حتما آن را جبران کنید و در همین زمان نیز، برنامه از قبلْ تعیین شده را اجرا نمایید. به طور نمونه، اگر برای خود، برنامه ریزی کرده بودید که در هر روز، یک صفحه از قرآن و مثلاً در روز شنبه صفحه ۲۰ را حفظ کنید و به عللی نتوانستید صفحه ۲۰ را در روز شنبه حفظ نمایید، باید در روز یکشنبه، نخست صفحه ۲۰ و سپس صفحه ۲۱ قرآن را حفظ کنید، نه اینکه در روز یکشنبه به حفظ صفحه ۲۰ و در روز دوشنبه به حفظ صفحه ۲۱ بپردازید.
۲۰. برای اینکه در برنامه ریزی شما برای حفظ قرآن تأخیری نیفتد و خللی وارد نشود، باید برنامه حفظ قرآن خود را به عنوان یکی از کارهای اصلی و مهم و ضروریِ روزانه خویش بدانید تا کار حفظ قرآن شما تحت الشعاع کارهای دیگرتان قرار نگیرد به طوری که از آن باز بمانید. از سوی دیگر نیز توجه داشته باشید که اگر کار حفظ قرآن را با برنامه ریزیِ درست و منظم انجام دهید، کارهای دیگرتان را تحت الشعاع خود قرار نمی دهد به طوری که خیال کنید از کارهای مهم دیگرتان در طول روز باز می مانید.
۲۱. هنگام خواندن و حفظ قرآن، فاصله چشمان شما با قرآنْ کمتر از ۳۰ سانتی متر نباشد تا چشمانتان خسته و آزرده نگردد.
۲۲. کم حفظ کردن، ولی خوب حفظ کردن از شرایط مهم حفظ قرآن است. برخی از حافظان بر ذهن و حافظه خود سخت می گیرند و یکباره آیات و معلومات فراوانی در آن وارد می کنند و چه بسا که موفق نیز می شوند؛ اما این کار تداوم زیادی ندارد و کم کم آثار ناراحتی و فراموشی بر آنان آشکار می شود و به کنار گذاشتن حفظ قرآن می انجامد. حفظ آیات باید متناسب با استعداد شخص و به اندازه زمانی باشد که برای آن تعیین شده است.

مراحل حفظ قرآن کریم
۱. آشنایی با روخوانی و روانخوانی قرآن

بعضیها بدون طی کردن مراحل حفظ قرآن نیز می توانند قرآن را ـ هرچند با دشواری و تمرین بیشتر ـ حفظ کنند، ولی مراحلی که سپری کردن آنها در افزایش سرعت و مقدار و دوام حفظ آیات قرآن بسیار مؤثر است، هفت مرحله است و مرحله اولِ آن، این است که تلاش کنید، پیش از حفظ قرآن، یک دوره آموزشِ «روخوانی» قرآن را یاد بگیرید و «روانخوان» شوید تا از همان آغاز و با تسلط بر روخوانی قرآن، آیات الهی را به طور صحیح و بدون غلط بخوانید و با تسلط بر روانخوانی قرآن، با سرعت بیشتری، آیات بیشتری را حفظ نمایید.

۲. آشنایی با تجوید قرآن

بهتر است که علمِ «تَجویدِ»، قرآن یا همان «نیکو خوانیِ» قرآن را، پیش از حفظ آیات، فرا بگیرید، تا از همان آغاز حفظ قرآن، آیات را نیکوتر و زیباتر نیز بخوانید؛ زیرا آشنا بودن با علم تجوید، انجام دادن این کار را برای شما بسیار آسانتر می کند.

۳. آشنایی با دستور زبان قرآن

چنانچه برای شما امکان دارد، بکوشید یک دوره دستور زبان عربی را که به آن «صَرف و نَحْو» می گویند، هرچند به صورت مختصر و اِجمالی، فرا بگیرید؛ زیرا آگاه بودن از قواعد دستور زبان عربی و آشنایی با آنها، در سرعت و مقدار حفظ آیات قرآن بسیار مؤثر است.

۴. آشنایی با لحن عربی قرآن

از همان آغاز، آیات قرآن را با لَحن و آهنگ و لهجه عربی حفظ کنید. برای این منظور، به تلاوت و قرائت قاریان معتبر و مشهور عرب و ایران گوش فرا دهید.

۵. آشنایی با روش ترتیل قرآن

تلاوت قرآن به روش «تَرتیل» را بیاموزید و بکوشید که قرآن را با همین روش، حفظ کنید. برای یادگیری آن، می توانید به نوارها و سی دی های تلاوت قرآن با روش ترتیل، مانند نوار ترتیلِ استادان: «محمد صِدّیق مَنشاوی» و «عبدالرحمن حُزَیفی» گوش فرا دهید و خودتان نیز همراه آنها بخوانید، یا در جلسات تلاوت قرآن به روش ترتیل، شرکت نمایید، و یا این روش را زیر نظر «استاد» یاد بگیرید و تمرین کنید تا کاملاً با روش و سَبک ترتیل آشنا شوید و بر آن مسلط گردید. در صورتی که حفظ قرآن و تکرار آیات آن با روش ترتیل، از نظر سرعت، برای شما تُند و سریع است، می توانید با روش دیگری به نام «تَحقیق» که از نظر سرعت، آهسته تر از روش ترتیل است، آیات قرآن را تکرار و حفظ کنید و به نوارهای تحقیقِ استادانی همچون: «محمود خلیل الحُصَری» و «عبدُ الباسِط محمد عبدُ الصمد» گوش فرا دهید.

۶. آشنایی با ترجمه قرآن

بکوشید که پس از حفظ هر قسمت از قرآن، با ترجمه و معنی کلمات و آیات آن قسمت نیز آشنا شوید. این آشنایی، افزون بر داشتن آثار علمی و اخلاقی و معنوی، می تواند عاملی مؤثر در به یادآوردن آیات حفظ شده، هنگام مرور محفوظات قرآنی، نیز باشد. به طور نمونه، اگر شما آیه ۱۳ سوره «حُجُرات»، یعنی آیه «... إِنَّ أَکرَمَکُمْ عِندَ اللّهِ أَتقیکُم...»؛ را حفظ کنید و با معنی و مفهوم آن، یعنی «گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست.» نیز آشنا گردید، پس از مدتی و هنگام مرور محفوظات قرآنی خود، به این آیه که می رسید، چنانچه قسمتِ «إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ» را به یاد آوردید، اما قسمتِ «أَتقیکُم» را فراموش کردید، چون از پیشْ با معنیِ «أَتقیکُم: پرهیزکارترین شما» آشنا بوده اید، بهتر و سریع تر می توانید قسمتِ «أَتقیکُم» را به یاد آورید و مثلاً به جای آن، عبارتِ «أَغنیکُم» را که به معنیِ «ثروتمندترین شما» است، نگویید؛ زیرا از پیش می دانسته اید که «گرامی ترین انسانها نزد خدا پرهیزکارترین آنان است، نه ثروتمندترین آنان» و «پرهیزکارترین»، معنیِ «أَتقیکُم» و نه چیز دیگری است؛ هرچند برخی بر این عقیده اند که «حتی آشنایی با ترجمه و معانی کلمات و آیات قرآن، پیش از حفظ آنها و نه پس از آن، می تواند در حفظ بهتر و سریع تر و پایدارتر آیات نیز تأثیر مثبت بگذارد.»

۷. آشنایی با تناسب معنایی آیات قرآن

آگاهی از تناسب معنایی آیات با یکدیگر می تواند عامل مؤثر دیگری در حفظ آیات قرآن و بویژه قسمت پایانی آنها باشد. مثلاً «اصمعی» می گوید: «روزی آیه «والسّارِقُ والسّارِقَةُ فَاقطَعُوا أَیدیَهُما جَزآءً بِما کَسَبا نَکالاً مِنَ اللّهِ» را خواندم و آن را با عبارت «واللّه ُ غَفورٌ رَحیمٌ» به پایان رساندم. شخصی بیابان نشین نزدیک من بود و قرآن خواندن مرا شنید. آن شخص به من گفت: آیه را دوباره بخوان. من نیز آن آیه را دوباره خواندم و با همان عبارت «واللّه ُ غَفُورٌ رَحیمٌ» به پایان رساندم. آن شخصِ بیابان نشین به من گفت: آیه را به صورت اشتباه خواندی. به او گفتم: مگر تو قرآن می دانی؟ پاسخ داد: نه! من قرآن نمی دانم. به وی گفتم: پس، چگونه می گویی که من آیه را اشتباه خوانده ام؟ جواب داد: آن گونه که تو آیه را خواندی، آغاز و پایان آن، از نظر معنی و مفهوم، با یکدیگر تناسب ندارند؛ زیرا خداوند هم از کیفر و عقوبت سخن می گوید و هم خودش را به غَفورٌ رَحیمٌ توصیف می نماید. پس از سخن این شخصِ بیابان نشین متوجه شدم که پایان آیه، عبارتِ «وَ اللّه ُ عَزیزٌ حَکیمٌ» است. و همین تناسب معنایی را نیز در آیه ۹۸ سوره «یوسُف» می توان دید؛ زیرا فرزندان حضرت «یعقوب» علیه السلام به او گفتند: «ای پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را طلب کن که ما خطا کار بودیم.» حضرت به آنان فرمودند: «... سَوفَ أَستَغفِرُ لَکُمْ رَبّیآ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ»؛ «بزودی برای شما از پروردگارم آمرزش می طلبم که او آمرزنده و مهربان است.» همان گونه که در این آیه کریمه نیز می بینید، آغاز این آیه، یعنی «أَستَغْفِرُ: آمرزش می طلبم» با پایان آن، یعنی «اَلْغَفُورُ: آمرزنده» تناسب معنایی دارد.

عوامل مؤثر در حفظ

۱. برای حفظ قرآن و ادامه مستمر آن، دست کم به دو چیز نیاز دارید: یکی انگیزه عالی و دیگری هدف متعالی. انگیزه عالی، شما را به شروع کار تشویق می کند و هدف متعالی، شما را به ادامه کار و پایان دادن آن ترغیب می نماید. بنابراین، به انگیزه و هدف خود، برای حفظ قرآن، بیشتر توجه کنید، و پیش از شروع حفظ، به تبیین و تحلیل آن، برای خود، بپردازید تا حفظ قرآن را به پایان برسانید و در میانه راه، از ادامه آن باز نمانید.

۲. گوش دادن به نوارهای تلاوت قرآن در زمینه آیات مورد نظر. به طور مثال، دیده یا شنیده اید که برخیها هنگام رانندگی، به نوارهای قرآن گوش داده اند و همه آیات خوانده شده در نوار و یا بسیاری از آنها، حتی به طور ناخواسته، حفظشان شده است و این نشان دهنده اهمیت حفظ قرآن از راه گوش دادن به نوارهای قرآنی است. گفتنی است کسانی که می خواهند افزون بر حافظ قرآن بودن، قاری قرآن نیز باشند، می توانند نوارهای قاریانی را انتخاب نمایند که آیات مورد نظرشان برای حفظ را به سبک مورد نظرشان برای تلاوت خوانده باشند.

۳. مدتی است نوارهای صوتی و کاستِ مخصوص حفظ قرآن، با روشهای گونه گون تهیه و تنظیم شده است و در بازار به فروش می رسد و یا در مؤسسات و مراکز آموزش حفظ قرآن دیده می شود.

می توانید از آنها نیز برای حفظ قرآن استفاده کنید. و چنانچه برای شما امکان دارد، بهتر است برای حفظ قرآن، از نوارهای ویدئویی و دیسکهای فشرده رایانه ای (Compact Disk = CD) که به صورتِ «سمعی و بصری: شنیدنی و دیدنی» است، استفاده کنید، زیرا طبق نظر برخی از روان شناسان، حدود ۸۰% یادگیری از طریق «چشم» تحقق می پذیرد.

۴. یکی از عوامل مؤثر در حفظ آیات و سوره های قرآن و دلگرم شدن به این کار، آگاهی یافتن از ثواب و پاداشهایی است که در احادیث اسلامیِ ما برای خواندن و حفظ کردن آیات و سوره های قرآن بیان شده است.

۵. حفظ آیات قرآنی و فراموش نکردن محفوظات قرآنی، نیازمند، «تکرار» است. بنابراین، از هر فرصتی برای مرور و تمرین مداوم آیات و بازخوانی و بازگویی آنها استفاده کنید و برای تکرار آیات حفظ شده، بیشتر از حفظِ خود آیات، وقت بگذارید.

۶. گاه برخی از آیات را با «نوشتن» آنها، بهتر و سریعتر حفظ می کنید تا با «خواندن» آنها؛ البته می توانید آیاتی را که برای حفظ کردن، مثلا بر یک صفحه کاغذ یا مقوا نوشته اید، همراه خود داشته باشید تا در فرصتهای مناسبی که برای حفظ قرآن و مرور آیات الهی به دست می آورید، از آیات نوشته شده بر صفحه کاغذ یا مقوا استفاده کنید. و با توجه به اینکه جایی از بدن شما، مانند دستهایتان، نباید بدون طهارت و وضو به نوشته های قرآن برسد!، می توانید برای رعایت این امر ـ در صورتی که طهارت ندارید ـ صفحه کاغذ یا مقوای مذکور را درون پاکتی پلاستیکی و پاکیزه قرار دهید و یا مقداری از کناره و حاشیه آن را برای در دست گرفتن، سفید بگذارید.

۷. همواره به این نکته توجه داشته باشید که چه مقدار از آیه ها و سوره ها و جزءهای قرآن را حفظ کرده اید، نه اینکه چه مقدار را حفظ نکرده اید. و نیز تا کنون چه مدت از وقت خود را برای حفظ قرآن مجید صرف کرده اید، نه اینکه چه مدتِ دیگر تا پایان حفظ قرآن باقی مانده است.

۸. شرکت منظم و مداوم در جلسات گروهیِ حفظ و قرائت قرآن هم باعث می شود که شما به حفظ قرآن مُقَیّد شوید و هم موجب می گردد که محفوظات قرآنی دیگران را بشنوید و در نتیجه، به تصحیح و تقویت و دوام محفوظات خود کمک کنید.

راههای تصحیح محفوظات

۱. نواری را تهیه کنید و محفوظات قرآنی خود را در همان حالِ بازگویی و از حفظ خواندن، روی نوار ضبط کنید و سپس دستگاه ضبط صوت را روشن کنید و آن آیاتی را که از حفظ خوانده و بر نوار ضبط کرده اید، با قرآن تطبیق دهید و اشتباهات خویش را تصحیح کنید.

۲. کوشش کنید تا آنجا که برای شما امکان دارد، حتما حفظ قرآن را با شرکت در جلسات قرآن و زیر نظر «استاد» نیز انجام دهید؛ استادی که هم حافظ قرآن باشد و هم با تجوید و ترجمه و دستور زبان و شیوه های علمی و عملی حفظ قرآن آشنا و در زمینه های آموزش آن، با تجربه و کلاسیک باشد تا مثلا بتواند ـ علاوه بر تصحیح اشتباهات در حفظ قرآن ـ اشتباهات تجویدی شما را نیز رفع کند.

هیچ کس از پیش خود چیزی نشد     هیچ آهن، خنجر تیزی نشد
هیچ قنادی نشد استادکار                  تا که شاگردِ شکرریزی نشد

۳. در صورتی که بتوانید، چند نفر دوست برای بازگویی و مرور آیات حفظ شده داشته باشید و در ساعتی معین و مقرر، همدیگر را ببینید، مثلا با یکدیگر قرار بگذارید که روزی یک صفحه از قرآن را خودتان حفظ کنید و ساعت ۹ تا ۱۰ صبح روز بعدش را برای بازگویی و مرور آیات حفظ شده و تصحیح اشتباهات آن در نظر بگیرید. سپس در ساعت مذکور و در محلی مناسب حاضر شوید و در ابتدا مثلا شما آیات آن صفحه را برای نفر دوم و سوم، از حفظ بخوانید و بازگو کنید تا اشکالاتی که احیانا در حفظ آیات قرآن داشته اید، به شما تذکر دهند.

آن گاه نفر دوم و سپس نفر سوم نیز همین کار را انجام دهد. با انجام دادن این کار، هر صفحه از قرآن، سه بار تکرار و بازگویی می شود و در تصحیح آیات حفظ شده و ثبات و نگهداری آنها در ذهن و حافظه شما تأثیر مثبت می گذارد. گفتنی است انتخاب دو نفر هم مباحث، به جای یک نفر، برای این است که چنانچه روزی یکی از هم مباحثها ـ به دلیلهایی ـ نتوانست در جلسه مباحثه حفظ قرآن حاضر شود، هم مباحث دیگری حضور داشته باشد و جلسه مباحثه درآن روز، تعطیل نگردد.

روش دیگری که در مباحثه حفظ قرآن وجود دارد این است که اگر مثلا صفحه ای از قرآن دارای ۶ آیه است، آیه اول را نفر اول، و آیه دوم را نفر دوم، و آیه سوم را نفر سوم، و دوباره آیه چهارم را نفر اول و آیه پنجم را نفر دوم، و آیه ششم را نفر سوم از حفظ بخواند. و یا دو آیه اول و دوم را نفر اول، و دو آیه سوم و چهارم را نفر دوم، و دو آیه پنجم و ششم را نفر سوم از حفظ بخواند. و یا چون هر صفحه از قرآنهای رسم الخط «عثمان طه» دارای ۱۵ سطر است، ۵ سطر اول را نفر اول، ۵ سطر دوم را نفر دوم و ۵ سطر سوم را نفر سوم از حفظ بخواند؛ ولی نباید از قبل مشخص کنید که چه کسی کدام آیه و یا کدام قسمت از هر صفحه را باید از حفظ بخواند، بلکه در همان جلسه مباحثه حفظ قرآن باید مشخص کنید که چه کسی کدام آیه و یا کدام قسمت از هر صفحه قرآن را از حفظ بخواند. این، بدان جهت است که هر سه نفر مقید شوند تمام صفحه را به طور کامل و از قبل حفظ کنند.

۴. در صورتی که نتوانید برای بازگویی و مرور آیاتِ حفظ شده و تصحیح اشتباهات آن، هم مباحثی پیدا کنید، سعی کنید که محفوظات قرآنی خود را نزد شخص دیگری، مانند پدر، مادر، برادر، خواهر، معلم و یا دوستتان که با روخوانی قرآن آشنا باشد، از حفظ بخوانید و بازگو کنید تا اشتباهات شما را بازگو نماید

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید