قاعده اِشباعِ هاء ضمير


«ضمير» كلمه اى است كه به جاى اسم قرار مى گيرد و ما را از تكرارِ آن بى نياز مى كند. مثلاً به جاى «كِتابُ عَلِىّ = كتابِ على» مى توان گفت: «كِتابُهُ = كتاب او» . در اين جا ضمير (ـهُ = او) به جاى اسم (على) قرار گرفته است.

«هاء ضمير» عبارت است از ضمير ( ه ـ ـه ) كه در آخر كلمه قرار مى گيرد و هميشه يا مكسور ( هِ ـ ـهِ ) و يا مضموم ( هُ ـ ـهُ ) است.

اِشبـاع يعنـى آنكـه حـرفـى را بـه شكل سير شـده (كشيـده) تلفّظ كنيم. «اشبـاعِ هاء ضمير» به اين معناست كه حركت كوتاهِ كسره را به حركت كشيده كسره (ياء مدّى) و نيز حركت كوتاهِ ضمّه را به حركت كشيده ضمّه (واو مدّى) تبديل كنيم.

اشباع هاء ضمير هنگامى صورت مى پذيرد كه حرفِ پيش از هاء داراى حركت باشد. بنابراين، هنگامى كه حرف پيش از هاء ضمير، متحرّك باشد، ضميرِ ( هِ ـ ـهِ ) به شكل ( هى ) ; و ضميرِ ( هُ ـ ـهُ ) به  صورت ( هُو ) خوانده مى شود; مثلاً:

عِبادِهِ خوانده مى شود:عِبادِهى .

بِهِ خوانده مى شود: بِهى .

يَرَهُ خوانده مى شود:يَرَهُو .

لَهُ خوانده مى شود:لَهُو .

أَمْرُهُ خوانده مى شود:أَمْرُهُو .

مالُهُ خوانده مى شود:مالُهُو .

تذكّر

* در برخى از قرآن ها، براى راهنمايى قاريان، (ياء) و (واوِ) پديد آمده از اشباع را به صورت كوچك ( ــــــ ، و ) پايينِ هاء ضمير مى نويسند; به اين شكل:

عِبادِهِ ، بِهِ ، يَرَهُو ، لَهُو ، أَمْرُهُو ، مالُهُو.

* در برخى از قرآن ها، براى راهنمايى قاريان، حركت كسره هاء ضمير را به صورت ايستاده ( ــــ )، و حركت ضمّه هاء ضمير را به شكل ضمّه وارونه ( ، ) مى نويسند; به اين ترتيب:

بِربِهى

لَـه ، لَهُو

* به حرف هاى (ياء) و (واو) كه از اشباع پديد مى آيند، «حروف نانوشته» نيز مى گويند; زيرا خوانده مى شوند، امّا نوشته نمى شوند.


موارد اشباع نشدن هاء ضمير
هاء ضمير، تنها در چهار مورد اشباع نمى گردد و با حركت كوتاه كسره يا ضمّه خوانده مى شود:

۱. هر گاه پيش از هاء ضمير، حرف مدّى (الف، ياء، واو) باشد; مانند أَنْزَلْناهُ ، فيهِ ، نَصَرُوهُ .

۲. هر گاه پيش از هاء ضمير، «حرف ساكن» باشد; مانند إِلَيْهِ ، مِنْهُ ، واسْتَغْفِرْهُ .

۳. هرگاه پس از هاء ضمير، «حرف ساكن» باشد; مانند بِيَدِهِ الْمُلْكُ، دُونِهِ الْباطِلُ ، نَصَرَهُ الْحَسَنُ ، لَهُ الْحَمْدُ .

۴. هرگاه پس از هاء ضمير، «حرف مُشَدَّد» باشد; مانند بِهِ الَّذينَ ، نَصَرَهُ اللّهُ ، رَفَعَهُ اللّهُ .

توجّه

* هاء ضمير در كلمه (يَرْضَهُ)(۱۷) اشباع نمى گردد و با حركت كوتاه ضمّه تلفّظ مى شود;يعنى اين كلمه به صورت (يَرْضَهُو) خوانده نمى شود.

* هاء ضمير در كلمه (فيه) در عبارت (فيهِ مُهانًا)(۱۸) استثناءً اشباع مى گردد; يعنى اين عبارت به صورت (فيهى مُهانًا) خوانده مى شود.

* حرف (هاء) در آخر كلمه (هذِهِ) استثناءً اشباع مى گردد; يعنى اين كلمه به صورت (هذِهى) خوانده مى شود.

پرسش :

۱. هاء ضمير در كجاى كلمه قرار مى گيرد؟

۲. حركت اصلى هاء ضمير چه حركتى است و چه هنگام مكسور مى شود؟

۳. اشباع يعنى چه و «اشباع هاء ضمير» به چه معناست؟

۴. اشباع هاء ضمير چه هنگامى صورت مى پذيرد؟

۵. اگر هاء ضمير مكسور باشد، در هنگام اشباع چگونه خوانده مى شود؟

۶. اگر هاء ضمير مضموم باشد، در هنگام اشباع چگونه خوانده مى شود؟

۷. در برخى از قرآن ها، براى راهنمايى قاريان، (ياء) و (واوِ) پديد آمده از اشباع را به چه صورت مى نويسند؟

۸. در برخى از قرآن ها، براى راهنمايى قاريان، حركت كسره و ضمّه هاء ضمير را به چه صورت هايى مى نويسند؟

۹. «حروف نانوشته» چه حروفى هستند؟

۱۰. در چه مواردى هاء ضمير اشباع نمى شود؟

۱۱. آيا هاء ضمير در كلمه (يَرْضَهُ) و عبارت (فيهِ مُهانًا) اشباع مى شود؟

۱۲. آيا حرف هاء در آخر كلمه (هذِهِ) اشباع مى شود؟

تمرين :

۱. چهارده كلمه زير را يك بار جداگانه (تفكيكى) و يك بار با هم (تركيبى) بخوانيد:

إِنَّهُ ـ فَأُمُّهُ ـ لِرَبِّهِ ـ عَلَيْهِ ـ عِنْدَهُ ـ أَخْلَدَهُ ـ عَدَّدَهُ ـ مَوازينُهُ ـ رَدَدْناهُ ـ وَامْرَأَتُهُ ـ رَبَّهُ ـ رَسُولَهُ ـ عَذابَهُ ـ فَكَذَّبُوهُ.

۲. چهارده كلمه در قرآن پيدا كنيد كه در آن ها، قاعده «اشباع هاء ضمير» صورت پذيرد.

۳. چهارده كلمه در قرآن پيدا كنيد كه در آن ها، قاعده «اشباع هاء ضمير» صورت نپذيرد.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید