پرتوی از آیه: «الحمدلله ربّ العالمین»


پرتوی از آیه: «الحمدلله ربّ العالمین»

۱. روایات مربوط به آیه


الف) «عن النّبی(صلی الله علیه و آله و سلم): أَوَّلُ مَنْ يُدْعَى إِلَى‏ الْجَنَّةِ الْحَمَّادُونَ‏ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاء ؛ از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل است که فرمود: اولین کسانی که به بهشت فراخوانده می‌شوند، حمد کنندگان هستند که همیشه خدا را در توانگری و تنگدستی حمد می‌گویند.»
ب) «قالَ رَسُول اللهَ(صلی الله علیه و آله و سلم): لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ نِصْفُ‏ الْمِيزَانِ‏ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَأُه‏ ؛ (ثواب) لا اله الا الله گفتن، نیمی از ترازوی اعمال را فرا می‌گیرد و (پاداش) الحمدلله آن را پُر می‌سازد.»
ج) «عن الصّادق(علیه السلام): شُكْرُ النِّعْمَةِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ، وَ تَمَامُ‏ الشُّكْرِ قَوْلُ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِين‏ ؛ از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: شکر نعمت‌های الهی دوری از حرامهای پروردگار است و اتمام شکر با گفتن «الحمدلله ربّ العالمین»
د) «عن الصادق(علیه السلام): ما أَنعَم اللهُ علَی عبدٍ بِنِعمتِه صَغُرت أو کبُرت فَقال الحمدلله إلاّ أدّی شُکرَهَا؛ از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: هر نعمت کوچک و بزرگی که خدا به بنده‌ای بدهد و او «الحمدلله» بگوید، شکر آن را بجا آورده است.»


۲. حکایات مربوط به آیه


الف) «حذیفة بن یمانی» از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است که: جماعتی از امّتهای پیشین مستحقّ غضب و عذاب الهی شده بودند. کودکی از آنان «الحمدلله ربّ العالمین» بر زبان راند. خدای متعال به میمنت و مبارکی این کلمه، از آنان عذاب را چهل سال دور کرد.»
ب) نقل شده است که وقتی حضرت نوح(علیه السلام) از خوردن غذا فارغ می‌شد، می‌گفت: الحمدلله، و هنگامی که بر حیوانی سوار می‌شد، الحمدلله می‏گفت. به وسیلة این کارها بود که خدای متعال در حقّ او فرمود: إِنَّهُ کَانَ عَبداً شَکُوراً


۳. نکات مربوط به آیه:


نكته تفسيري
الحمدلله؛ سپاس و ستايش از آن اوست كه چنين مي‌بخشد و با بخشش تربيت مي‌كند - ربّ العالمين - آن هم تربيتي نه در حدّ خانه و جامعه؛ بلكه براي تمام جهان هستي.


نکات فقهی و احکام
الف) گفتن سه بار «الحمدلله» به جای «سبحان الله» به عنوان ذکر رکوع و سجود مجزی است.
ب) گفتن «الحمدلله» پیش از خواندن تشهّد مستحبّ است.
ج) گفتن «الحمدلله ربّ العالمین» پس از خواندن سورة حمد توسط امام جماعت، برای مأمومین مستحبّ است.
د) گفتن «الحمدلله» پس از انجام هر کاری مستحبّ است، به خصوص پس از غذا خوردن. همچنین مستحبّ است که انسان در هنگام نوشیدن آب، آن را با سه نفس بنوشد و پیش از هر نوشیدن هر بار «بسم الله» و پس از هر بار «الحمدلله» بگوید.
ه) سجدة شکر: به اتفاق تمام علمای شیعه، سجدة شکر به هنگام یافتن نعمتی یا دفع بلایی سنّت است که ذکر آن سه مرتبه «شُکراً لِله» است.


نکته اخلاقی
خدای متعال پروردگار تمام عالمیان است. او بزرگ‏ترین لطف و عنایت را در حق تمامی عالمیان انجام داده است که بیرون آوردن آنها از کتم عدم و پرورش آنها باشد. ما در برابر چنین لطفی مأمور به سپاسگزاری روزانه در نمازهای یومیه هستیم و باید یادمان باشد که در برابر هر لطف و خدمتی که دیگران در حق ما انجام می‌دهند، سپاسگزار باشیم. روایاتی نیز در این باره وارد شده است. از جمله روایت امام رضا(علیه السلام) که می‏فرماید: «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ المُنْعِمِ مِنَ المَخْلوقین لَمْ یَشْکُرِ الله عزَّوَجَلَّ؛ هر کس که از احسان مردم تشکر نکند، شکر خدا را بجا نیاورده است.»
در ابتدای سورة حمد پس از «بسم الله الرّحمن الرّحیم» بلافاصله می‌فرماید: «الحمدلله ربّ العالمین» و این یعنی اولاً خدایی هست، ثانیاً او عالم هستی را آفریده است، ثالثاً تمامی عالم هستی را می‏پروراند؛ با آن ارتباط دارد و آن را رها نکرده است.
پس الحمدلله؛ یعنی ستایش مخصوص خداست. چرا؟ چون «رب العالمین»؛ یعنی پروردگار عالمیان است. این آیه هم مدعی مخصوص بودن حمد و ستایش خداست و هم دلیل پروردگار عالمیان بودن خدا را ذکر می‌کند و به اصطلاح «قضیة‌ٌ قیاساتها معها» است.


پرسش و پاسخ


الف) اگر ما خدا را ستایش نکنیم، مگر چه اتفاقی می‌افتد؟ چرا باید خدا را سپاسگزار باشیم؟
ب) اگر هر حمد و ستایشی مخصوص خداست، پس چرا ما از مردم در برابر کارهایی که برای ما انجام می‏دهند، سپاسگزاری می‏کنیم؟ و چرا به شکرانة زحمت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) باید به خاندان او مودّت بورزیم؟


اما جواب سؤال اول: ستایش و سپاسگزاری از کسی که به انسان نعمتی عطا می‌کند، امری فطری و مقتضای ذات انسانی است و امور فطری نیازی به دلیل ندارد، لذا اگر کسی کار یا خدمتی می‌کند، طرف مقابل از او تشکر می‌کند و وقتی دلیل آن را جویا می‌شویم، پاسخ می‌دهد: چون او به من خدمت کرده است.


جواب سؤال دوم: ستایش از هر انسانی که موجب خیر و برکت می‌شود و یا از هر پیامبر و رهبر الهی که نور هدایت دلها می‌باشد، و هر معلمی که تعلیم می‌دهد، یا هر شخص سخاوتمندی که بخشش می‌کند و... از ستایش خدا سرچشمه می‌گیرد؛ چراکه تمام این مواهب در اصل و ریشه از ناحیة ذات پاک خدا است و به بیان دیگر، ستایش و سپاسگزاری از آنها، ستایش و سپاسگزاری از ذات لایزال الهی است.


مثالها و مطالب جذّاب
الف) همانطور که می‌دانیم، ابتدای سورة حمد با جملة «الحمدلله ربّ العالمین» شروع می‌شود، پس در این دنیا آغاز کارهای الهی ما که تجلّی آن در نماز خواندن است، با حمد پروردگار عالمیان آغاز می‌شود؛ ولی در بهشت، جریان برعکس است.
خدای متعال در سورة یونس آیة ۱۰ می‌فرماید: دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِیتُهُمْ فِیهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ؛ «[آغازِ] نیایششان در آنجا [این است که]: خدایا! از هر عیب و نقصی منزّهی، و درود خدا در آنجا به آنان عطا کردن سلامتی کامل است، و پایان‏بخشِ نیایششان این است که همة ستایشها ویژة خدا، مالک و مربّی جهانیان است.» آخرین سخن بهشتیان «الحمدلله ربّ العالمین» است؛ یعنی آنچه در این دنیا ابتدای کار مسلمانی بود، در بهشت انتهای آن است.
ب) رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: نعمتهای خدا را بازگو کردن، شکر نعمت اوست. هر کس آن نعمتها را بیان کرد، شکر خدا کرده، و هر کس آن را کتمان کرد، کفران نموده است.
چو روزی به سعی آوری سوی خویش
مکن تکیه بر زور و بازوی خویش

ج) أمیرالمؤمنین علی(علیه السلام) در تفسیر «ربّ العالمین» می‏فرماید: «العالَمینَ هُمُ الجَماعَاتُ مِن کُلِّ مَخلُوقٍ مِنَ الجَمَادَاتِ وَ الحیوانَاتِ؛ العالمین شامل تمام مخلوقات است؛ أعم از موجودات بی‌جان و جاندار.» پس أولاً هم موجودات جاندار و هم موجودات بی‌جان به پروردگار احتیاج دارند، و ثانیاً اینکه مشهور است مراد از عالمیان فقط شامل انسانهاست، صحیح نمی‌باشد.


د)آثار و بركات حمد خدا :
۱. رهايي از انواع شرك؛
۲. ياد خدا بودن: «قال علي(علیه السلام): الحمدلله الّذي جعلَ الحمدَ مِفتاحاً لِذِكرِه ؛ ستايش خدای را که ستایش خویش را كليد یادش قرار داده است.»
۳. فراواني نعمت: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ ؛ یعنی ستايش خدا موجب ازدياد نعمت و تفضّل و احسان خداست.
۴. راهنما بودن: «قال علي(علیه السلام): ... وَ دليلاً عَلي آلائِهِ وَ عَظَمَتِهِ؛ ستايش خدا موجب راهنمايي شدن به نعمتها و عظمت خداست.»
۵. سنگيني ترازوي ثواب در قیامت: «قالَ رَسُول اللهَ(صلی الله علیه و آله و سلم): لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ نِصْفُ‏ الْمِيزَانِ‏ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَأُه ؛ گفتن لا اله الا الله نيمي از ترازوي اعمال را فرا مي‏گيرد و (پاداش) الحمدلله آن را پر مي‌سازد.»
۶. غفران: «قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم): اكثِروُا مِن الحمدِ للهِ فَانَّ لَها عَينَين وَ جَناحَين نَظير فِي الجَنَّةِ تَستغفرُ لِقائِلها الَي القيامةِ ؛ الحمدلله را بسيار بگویید؛ زيرا براي آن، دو چشم و دو بال در بهشت است كه تا روز قيامت براي گويندة خود آمرزش مي‏طلبد.»
۷. دعوت به بهشت: «قالَ رسولُ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم): أَوَّلُ مَنْ يُدْعَى إِلَى‏ الْجَنَّةِ الْحَمَّادُونَ‏ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاء ؛ نخستين كساني كه به بهشت دعوت مي‌شوند‌، ستايشگراني هستند كه خدا را در آشكار و نهان مي‌ستايند و (الحمدلله مي‌گويند).»
۸. محبوب‌ترين كارها نزد خدا: «عَنْ مُحَمَّد بْنِ مَرْوَان قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِاللهِ(علیه السلام): أيُّ الأَعمالِ أَحبُّ اِلَي اللهِ عزَّ وَ جلَّ؟ فَقَالَ: أَنْ تَحْمِدَهُ ؛ محمد بن مروان می‏گويد: به امام ششم(علیه السلام) عرض كردم: چه كارهايي در پيشگاه خدای عزّوجلّ محبوب‌تر است؟ فرمود: اينكه حمد و ستايش خدا كني.»
۹. مشمول دعاي نمازگزاران شدن: «‌جَاءَ رَجُلٌ اِلَي اَبِي عَبْدِالله(علیه السلام) فَقَالَ: جُعِلتُ فِداكَ! انّي شيخٌ كبيرٌ فَعَلِّمنِي دُعاءً جَامِعاً. فقال(علیه السلام): أَحمِد اللهَ فَاِنَّكَ اذا حَمِدتَ اللهَ لَم يَبْقَ مُصَلٍّ الا دُعالَكَ يَعْنِي سَمِعَ اللهُ لِمَن حَمِدَه 

مردي خدمت امام صادق(علیه السلام) آمد و عرض كرد: قربانت گردم! من پيري سالخورده‌ام. دعايي جامع به من بياموز! آن حضرت فرمود: خداي را سپاس گوي كه چون ستايش خدا كني، تمام نمازگزاران تو را دعا كنند؛ [زيرا آنها در نماز مي‌گويند:] خداوند حمد و سپاس هر سپاسگزاري را بشنود (و ‌بپذيرد).»


پیام‏های آیه


«اَلْحَمْدُلِلهِ رَبِّ الْعَالَمِین» تنها جمله برای سپاسگزاری و ستایش خدای متعال در برابر نعمتهایی که به ما عطا کرده است، نمی‌باشد؛ بلکه ابتدای عبودیت و دل‏سپردگی در مقابل ذات لایزال الهی است. ما با گفتن این جمله، جایگاه خود و جهان هستی را نسبت به خدای متعال پیدا می‌کنیم. و از طرف دیگر، وظیفة خود را - که ستایش از اوست - انجام می‌دهیم. می‏دانیم که عالم هستی برای ما نعمت است و لذا از خالق آن سپاسگزاری و او را ستایش می‌کنیم.
همچنین درمی‌یابیم که تمام عالم هستی؛ أعم از انسان و موجودات جاندار و بی‌جان، لحظه‌ای نمی‌توانند بدون ربوبیت و تربیت الهی به سر ببرند؛ چراکه: «اگر نازی کند یک دم، فرو ریزند قالبها».


فعالیت‏ قرآنی در منزل
۱.در آیات بسیاری از قبیل «الحمد لله ربّ العالمین» خدای متعال از خود تعریف می‏کند. تحقیق کنید که چرا تعریف از خود در حقّ انسانها بد است؛ ولی در حق خدای متعال بد نیست؟
۲.در بسیاری از آیات الهی خدای متعال از پیامبران نقل می‏کند که هنگام دعا کردن از واژة «ربّ» استفاده می‌کردند، تعدادی از این آیات را پیدا کنید!

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید