برزخ چیست؟
در اعتقادات اسلامی برزخ به عالمی گفته می‌شود که فاصله میان دنیا و آخرت است و آن گاه که کسی می‌میرد و در قبر گذاشته می‌شود، وارد آن عالم می‌شود و تا زمانی که قیامت برپا شود، در آن جا خواهد ماند و طبق آیات و روایات اگر مؤمن باشد، در عالم برزخ از نعمت‌های الهی لذت خواهد برد و اگر کافر باشد، گرفتار عذاب الهی خواهد بود . به تعبیر روایات برزخ، یا باغی از باغ‌های بهشت و یا گودالی از گودال‌های جهنم است.

اثبات عالم برزخ و این که انسان پس از مرگ تا فرا رسیدن قیامت، نوعی حیات ویژه دارد و برخوردار از نعمت و یا در حال عذاب است، از طریق عقل و حسّ امکان‌پذیر نیست. هرچند که برخی با ادعای این که با مردگان ارتباط خاصی برقرار کرده‌اند و یا روح آنها را احضار نموده‌اند، به اثبات حسی آن پرداخته‌اند. حقیقت این است که اثبات آن از طریق عقل و حس به گونه‌ای که برای همه یا بسیاری از مردم قابل درک باشد امکان‌پذیر نیست نیازی هم به آن نداریم؛ زیرا از نظر آیات و روایات بسیاری، وجود حیات برزخی تا حدود زیادی از مسلمات است و نباید در آن شک کرد.
در ادیان آسمانی دیگر ، اعتقاد به حیات برزخی وجود دارد؛ حتی در انجیل‌های کنونی نیز از آن سخن گفته شده است؛ به عنوان مثال در انجیل لوقا درباره عالم میان مرگ و قیامت مطالبی آمده که از جمله آنها، جریان گفت‌ و گوی حضرت ابراهیم (علیه السلام) با ثروتمندی گهنکار پس از مرگ اوست که از ایشان درخواست می‌کند کسی را نزد خانواده‌اش بفرستد و وضع این عالم را به آنها بگوید تا متنبه شوند که این درخواست از سوی ابراهیم (علیه السلام) رد می‌شود.
آیات و روایات بسیاری به وجود زندگی برزخی و متنعم یا معذب شدن انسان در آن عالم، عذاب قبر و سؤال نکیر و منکر دلالت دارد و ما اینک برخی از آنها را می‌آوریم.


- حیات برزخی از نظر آیات قرآن
در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که به روشنی بر حیات برزخی و نوعی زندگی در عالم قبر دلالت می‌کند و برخی از آیات هم ظهور در آن دارند. از میان این آیات، چهار آیه را مورد بررسی قرار می‌دهیم:
۱. (حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ‌ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ کَلاَّ إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ‌)؛ (مؤمنون، آیه ۹۹ و۱۰۰) «آن گاه که یکی از آنان را مرگ فرا رسد، گوید: پروردگارا! مرا برگردانید، شاید که من در آنچه واگذاشته‌ام کار شایسته انجام دهم، نه چنین است! آن سخنی است که گوینده آن است و پیش روی آنها برزخی است تا روزی که مبعوث شوند».
در این آیه شریفه به این مطلب تصریح شده که پیش روی کسانی که در حال مرگ هستند تا روز قیامت برزخ و فاصله‌ای است. این برزخ به طور قطع چیزی غیر از مرگ و قیامت است و باید آن عالم ویژه‌ای باشد که انسان در آن نوعی زندگی دارد؛ زیرا در آیه تأکید شده که برزخ پیش روی کسانی است که در حال مرگ هستند؛ بنابراین برزخ چیزی غیر از مرگ است و آن عالمی است که تا روز قیامت ادامه خواهد داشت.

۲. (وَ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ‌ * فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاَ هُمْ یَحْزَنُونَ‌)؛ (آل عمران، آیه ۱۶۹ و ۱۷۰) «گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند، بلکه آنان زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند. آنها به خاطر آنچه خدا از فضل خود به آنان داده شادمانند و به کسانی که هنوز به آنها ملحق نشده‌اند مژده می‌دهند که ترسی بر آنان نیست و اندوهگین نخواهند شد».

این آیات به روشنی بر این دلالت دارند که کشته‌شدگان در راه خدا پس از مرگ نوعی زندگی دارند و از نعمت‌های خداوند برخوردارند. آنها در انتظار مؤمنان و مجاهدانی هستند که هنوز نمرده‌اند و به آنها نپیوسته‌اند و در عالم خود به آنان مژده می‌دهند که ترس و اندوه به خود راه ندهند.
بدون شک، روزی خوردن شهیدان نزد پروردگار‌شان که در این آیه آمده، مربوط به قیامت نیست؛ زیرا این در زمانی است که هنوز برخی از مردم نمرده‌اند؛ همچنین منظور از زنده بودن شهیدان پس از مرگ زنده بودن نام آنها نیست؛ چون در آیه تصریح شده که در همان حال آنان نزد پروردگارشان روزی می‌خورند. همچنین آیه ۱۵۴ از سوره بقره که شبیه این آیه است، تأکید می‌کند که شهیدان زنده‌اند، ولی شما زنده بودن آنان را درک نمی‌کنید (....بَلْ أَحْیَاءٌ وَ لکِنْ لاَ تَشْعُرُونَ‌) و ما زنده بودن نام آنها را درک می‌کنیم.
این آیات، اصل وجود حیات برزخی را اثبات می‌کند. آیا حیات برزخی مخصوص شهیدان و یا گروه‌های خاصی است و یا عمومیت دارد بحث دیگری است.
۳. (... وَ حَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ‌ * النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَ عَشِیّاً وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ‌)؛ (غافر، آیه ۴۵ و ۴۶) «و به آل فرعون عذاب سختی وارد شد. (عذاب آنها) آتش است که هر صبح و شام بر آنان عرضه می‌شود و روز قیامت، آل فرعون را در سخت‌ترین عذاب‌ها وارد کنید».
در این آیه از عذاب شدن فرعونیان در هر صبح و شام خبر داده شده است. صبح و شام مربوط به این دنیاست و آخرت صبح و شام ندارد. مطلب دیگر این که، آیه عذاب روز قیامت را در برابر عذاب صبح و شام ذکر کرده که دلالت بر دوگانگی آنها دارد. معلوم است که احساس عذابی که هر صبح و شام به فرعونیان می‌شود، در صورتی امکان دارد که آنان نوعی حیات داشته باشند وگرنه عذاب کردن مردگان کاری بیهوده است.
البته این آیه هم به گروه خاصی مربوط است؛ ولی به هر حال بر وجود نوعی زندگی پس از مرگ و پیش از قیامت اشاره دارد.
۴. (قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ‌)؛ (غافر، آیه ۱۱) «گفتند: پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده کردی، اکنون به گناهان خود اعتراف می‌کنیم. آیا راهی برای خارج شدن (از دوزخ) وجود دارد؟»
طبق این آیه، خداوند انسان را دو بار می‌میراند و دو بار زنده می‌کند. اکنون باید دید که منظور از دوبار میراندن چیست؟ ظاهر این است که میراندن نخست همان مرگ در این دنیا و میراندن دوم مرگ پس از حیات برزخی است.
برخی گفته‌اند که منظور از مرگ نخست، حال انسان پیش از شکل‌گیری نطفه است و می‌توان گفت که انسان در عدم، نوعی مرده به حساب می‌آید، ولی این فرض، فرض درستی نیست؛ زیرا اولاً انسان در حال عدم چیزی نیست که بتوان به او زنده یا مرده گفت. ثانیاً در آیه شریفه سخن از مرگ نیست بلکه سخن از میراندن خداست و میراندن هنگامی امکان‌پذیر است که انسان زنده باشد و خدا او را بمیراند.

 حیات برزخی از دیدگاه روایات
افزون بر آیات قرآن که نمونه‌هایی از آنها را آوردیم، مسئله حیات برزخی در روایات و احادیث معصومان (علیهم السلام) هم به گستردگی مطرح شده و شامل جزئیات بیشتری از اوضاع عالم برزخ است.
در این روایت‌ها موضوع‌های گوناگونی بیان شده که همه آنها دلالت بر وجود حیات برزخی دارند. در ذیل این موضوع‌ها را با ذکر نمونه‌هایی از روایات، مطرح می‌کنیم:
الف) سخن گفتن با مردگان
در برخی از روایت‌ها از سخن گفتن معصومان (علیهم السلام) و برخی از اولیای خدا با مردگان صحبت شده و لحن روایت‌ها به گونه‌ای نیست که آنها را حمل بر مجاز کنیم و مانند خطاب شاعرانه به موجودات بی‌جان چون خورشید، ماه، در و دیوار بدانیم. اینک چند مورد را ذکر می‌کنیم:
الف. سخن گفتن پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) با کشته شدگان جنگ بدر: در کتاب‌های تاریخی و حدیثی آمده است، پس از پایان یافتن جنگ بدر، اجساد کشته شدگان مشرکان را در چاهی انداختند. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در کنار آن چاه ایستاد و خطاب به آنها فرمود: ای اهل چاه! ما آنچه را که پروردگارمان وعده داده بود، درست یافتیم، آیا شما هم آنچه را که پروردگارتان وعده داده بود، درست یافتید؟ بعضی از حاضران گفتند: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) با مردگان سخن می‌گوید. حضرت فرمود: اگر به آنها اجازه داده می‌شد، همگی می‌گفتند: آری. آن گاه فرمود: آنها بهتر از شما می‌شنوند. 
ب. بر اساس برخی از روایت‌ها، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پس از دفن فاطمه بنت اسد، همسر حضرت ابوطالب بر سر قبر او دوبار فرمود: «ابنک ابنک = پسرت، پسرت» وقتی از وی سؤال شد فرمود: دو فرشته بر او نازل شدند و پرسیدند: ولی و امام تو کیست؟ او خجالت کشید بگوید پسرم پسرم.
ج. سخن گفتن امیر مؤمنان (علیه السلام) در جنگ جمل با کعب و طلحه پس از کشته شدنشان. به روایت شیخ مفید پس از پایان جنگ جمل، امیر مؤمنان (علیه السلام) با جنازه‌های کعب بن سور و طلحة بن عبیدالله سخن گفت؛ از جمله به جنازه طلحه خطاب کرد: ای طلحه! من آنچه که پروردگارم وعده داده بود یافتم، آیا تو هم آنچه را که پروردگارت وعده داده بود یافتی؟ بعضی از همراهان امام گفتند: یا امیرمؤمنان (علیه السلام)، با کعب و طلحه پس از مرگشان سخن می‌گویی؟ فرمود: به خدا قسم آنها کلام مرا شنیدند همان‌گونه که اهل قلیب در بدر کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را شنیدند. 
ب) فشار قبر
در حدیث‌های گوناگونی آمده است که بسیاری از مردگان پس از دفن، گرفتار فشار قبر خواهند شد.
کلینی از ابوبصیر نقل می‌کند که به امام صادق (علیه السلام) گفتم: آیا کسی از فشار قبر در امان می‌ماند؟ فرمود: «از فشار قبر به خدا پناه می‌برم. کمتر کسی از آن در امان می‌ماند». 
او در روایت دیگری نقل می‌کند که از امام صادق (علیه السلام) درباره کسی که به دار آویخته شده، پرسیدند که آیا عذاب قبر به او هم می‌رسد؟ فرمود: «پروردگار زمین پروردگار هوا هم است. خداوند به هوا فرمان می‌دهد که او را شدیدتر از فشار قبر فشار دهد». 
چنین می‌نماید که حتّی مومنان هم فشار قبر دارند؛ همان‌گونه که پیامبر خدا (علیه السلام) از فشار قبر سعد خبر داد. سعدی که صحابی با ایمانی بود و حضرت در تشییع جنازه او شرکت کرد و حتی وی را با دست خود در قبر گذاشت، چون او با خانواده‌اش بداخلاق بود.
در روایت دیگری از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که فرمود: «عذاب قبر برای مؤمن، کفاره‌است به خاطر از بین بردن نعمت‌ها». 
ج) سؤال نکیر و منکر
شیخ مفید درباره آمدن دو فرشته بر اهل قبور و پرسش از اعتقادهای آنها می‌گوید: این صحیح است و شیعه و اصحاب حدیث در آن اتفاق نظر دارند. 
درباره دو فرشته که در قبر نازل می‌شوند، روایت‌های گوناگونی وارد شده است؛ از جمله امیر مؤمنان (علیه السلام) از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می‌کند که فرمود: «هنگامی که بنده را وارد قبر می‌کنند، دو فرشته که یکی منکر و دیگری نکیر است، به سوی او می‌آیند و اولین چیزی که از او می‌پرسند، درباره پروردگار، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ولی اوست که اگر پاسخ داد نجات می‌یابد و اگر حیران شد عذابش می‌کنند».
همچنین امام صادق (علیه السلام) فرمود: «دو فرشته منکر و نکیر پس از دفن، سراغ مرده می‌آیند در حالی که صدای آنها مانند رعد و چشمانشان مانند برق است... و می‌پرسند: پروردگار و پیامبر تو کیست؟»
د) متنعم و یا معذب شدن در عالم برزخ
طبق روایات، ارواح مؤمنان در عالم برزخ از نعمت‌های الهی برخوردار و ارواح کافران در عذاب خواهند بود.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: «قبر یا باغی از باغ‌های بهشت و یا گودالی از گودال‌های آتش است».

امام صادق (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «مردی از احبار یهود را در قبر به خاطر گناهانش تازیانه‌ای از عذاب خدا زدند پس قبر او پر از آتش شد». 

در روایتی از این امام نقل شده که درباره وضعیت مؤمن در قبر فرمودند: «دری از بهشت به قبر او باز می‌شود و به او گفته می‌شود: همچون عروس آرام بخواب».

این که از برخی از مادیگرایان نقل شده که با تمسخر گفته‌اند قبرها را زیر نظر گرفتیم و در آنها میکروفون‌های قوی قرار دادیم، ولی هیچ خبری نبود سخن سخیفی است، چون هیچ کس نگفته که عذاب یا نعمت در قبر از نوع مادی است بلکه آن نوع دیگری است که نمی‌توان آن را با ابزار مادی درک کرد. 
ه) ارتباط یک طرفه مردگان با خانواده خود
در روایت‌های زیادی از معصومان (علیهم السلام) نقل شده است که برخی از مردگان به وضع خانواده خود که در دنیا رها کرده‌اند، نظر دارند و گاهی به دیدار آنها می‌روند.
کلینی روایت کرده که امام صادق (علیه السلام) فرمود: همانا مؤمن از خانواده خود دیدن می‌کند و از اسحاق بن عمار نقل می‌کند که از امام کاظم (علیه السلام) پرسیدم: آیا مرده از خانواده خود دیدن می‌کند؟ فرمود: آری. امام اضافه کرد: «اگر آنها را در حال نیکی ببیند، خوشحال می‌شود و اگر در حال بدی ببیند، اندوهگین می‌شود».
محمد بن مسلم می‌گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: مردگان را زیارت کنیم؟ فرمود: آری. گفتم: وقتی نزد آنها رفتیم از وجود ما آگاه می‌شوند؟ فرمود: «آری به خدا سوگند آنها شما را می‌شناسند و با آمدنتان شاد می‌شوند و با شما انس می‌گیرند.»
و) آزادی ارواح برخی از مردگان
در بعضی از روایات از آزادی ارواج مؤمنان در عالم برزخ و برخی از حالت‌های مردگان در وادی السلام و برهوت سخن گفته شده است. امام صادق (علیه السلام) فرمود: «مردگان را در روز جمعه زیارت کنید که هر کدام از آنها در تنگنا باشد، میان طلوع فجر تا طلوع آفتاب به او وسعت داده می‌شود و هر کس را که به زیارت آنها آمده باشد می‌شناسند و از او شادمان می‌شوند».
همچنین در بعضی از روایت‌ها از حضور ارواح مؤمنان در «وادی السلام» نجف و ارواح کافران در «برهوت» که صحرایی در یمن است، سخن گفته شده که ما از حقیقت آن آگاهی نداریم.
از مجموع این روایات به خوبی روشن می‌شود که انسان در فاصله میان مرگ و قیامت از نوعی زندگی ویژه برخوردار است.

چگونگی حیات برزخی
اکنون این سؤال پیش می‌آید که پس از رها شدن روح از جسد ، برخورداری روح از نعمت و عذاب چگونه است؟ روح برای درک لذت و درد احتیاج به ابزار دارد، ابزار او در عالم برزخ چیست؟ آیا به گونه‌ای با بدن خود ارتباط دارد و یا مطلب به طریق دیگری است؟
آنچه از روایات معصومان (علیهم السلام) به دست می‌آید، این است که خداوند برای ارواحی که در برزخ برخوردار از نعمت و یا دچار عذاب می‌شوند، جسد ویژه‌ای همانند جسد اصلی او، ولی بسیار متفاوت با آن ترتیب می‌دهد که در اصطلاح به آن جسد «مثالی» یا «قالب مثالی» گفته می‌شود. این جسد، جسد پیشین او نیست بلکه چیزی شبیه آن و ابزار و مرکبی برای روح است که لذت و درد را به وسیله آن درک می‌کند.
امام صادق (علیه السلام) در حدیثی درباره ارواح مؤمنان می‌فرماید: «چون خدا مؤمن را قبض روح می‌کند، روح او را در قالبی مانند قالب آن در دنیا قرار می‌دهد، پس می‌خورند و می‌آشامند و چون کسی نزد آنان آید، او را با همان صورتی که در دنیا بود می‌شناسند».  در بعضی از روایات به جای کلمه «قالب» کلمه «صورت» آمده است.
ابوولاّد می‌گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: فدایت شوم بعضی می‌پندارند که ارواح مؤمنان در چینه‌دان پرندگان سبز رنگی در کنار عرش قرار می‌گیرند، فرمود: «نه، مؤمن نزد خدا گرامی‌تر از این است که او را در چینه‌دان مرغ قرار دهد؛ بلکه در بدن‌هایی همانند بدن‌های خودشان قرار می‌گیرند.» 
شیخ بهایی (رحمة الله علیه)، پس از نقل برخی از روایات در این زمینه و بحث بر روی آنها، می‌گوید: «قول به تعلق ارواح به اشباح دیگر قول به تناسخ نیست و اگر کسی چنین فکر کند، پنداری نادرست و پست دارد. تناسخی که همه مسلمانان در باطل بودن آن اتفاق نظر دارند، عبارت از تعلق ارواح پس از جدا شدن از بدن‌ها، به بدن‌های دیگران است که در این دنیا زندگی می‌کنند. 
آیا همه انسان‌ها حیات برزخی خواهند داشت؟
مطلب دیگری که از روایات استفاده می‌شود و ظاهر آیات قرآن هم بر آن دلالت دارد، این است که همه آدمیان حیات برزخی نخواهند داشت. در قرآن کریم تنها به حیات برزخی کشته شدگان در راه خدا و نیز فرعونیان تصریح شده و طبق روایات هم، فقط مؤمن محض و کافر محض حیات برزخی خواهند داشت و برخوردار از نعمت یا دچار عذاب خواهند شد و افراد متوسط و مستضعف حیات برزخی نخواهند داشت و حتی دو فرشته سؤال کننده به سراغ آنها نخواهند رفت.
امام صادق (علیه السلام) فرمود: «در قبر جز از کسی که ایمان خالص یا کفر خالص داشته باشد، سؤال نخواهد شد و بقیه رها می‌شوند». 
همچنین از امام صادق سؤال شد: چون کسی می‌میرد روح او کجا می‌رود؟ حضرت فرمود: «کسی که می‌میرد و ایمان خالص و کفر خالص دارد، روحش از بدنش به چیزی که در صورت همانند اوست منتقل می‌شود و تا روز قیامت در مقابل اعمالش جزا داده می‌شود و چون (در قیامت) از قبر برانگیخته شد، جسم او ساخته می‌شود و روحش به جسدش برمی‌گردد». (۳۳)
شیخ مفید مردگان را به چهار طبقه تقسیم می‌کند. او طبقه چهارم را کسانی می‌داند که پس از مرگ تا روز قیامت زنده نخواهند شد و حیات برزخی نخواهند داشت. آنها کسانی‌اند که بی‌آنکه دشمنی داشته باشند، در معارف و اعتقادات کوتاهی کرده‌اند و مستضعف در دین هستند. 
تکامل برزخی
از نظر متکلمان اسلامی، با مرگ انسان، تکلیف از وی به کلی قطع می‌شود و بنابراین، پس از مرگ جایی برای تکامل یا تنزل وجود ندارد. البتّه این مانع از آن نمی‌شود که انسان پس از مرگ به وسیله نیکی‌های خانواده خود و یا برخورداری از پاداش صدقه‌های جاریه خود، بیشتر متنعّم شود و بر نعمت او افزوده گردد. این را نمی‌توان تکامل روح به حساب آورد، تکامل در صورتی است که روح خودش اقداماتی انجام دهد.

منبع مقاله :
جعفری‌نیا، یعقوب، (۱۳۹۴)، تفسیر آیات مشکل قرآن، قم: پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی، چاپ اول. با اندکی تلخیص

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید